ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΠΗΛΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Πρόεδρος Εφετών επί τιμή-ΕΙΝΑΙ Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ;

 

ΓΕΩΡΓΙΟΣ  ΣΠΗΛΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Πρόεδρος Εφετών επί τιμή

(Oμιλία στα πλαίσια των Φιλολογικων Βραδινών της Εταιρείας Λογοτεχνών

τη  Δευτέρα 16η Μαρτίου 2026 στη Στέγη Γραμμάτων "ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ"

και με τη συνεργασία της)

 

 

Είναι η δικαιοσύνη ανεξάρτητη;

 

Η έννοια της δικαιοσύνης αποτελεί έναν από τους πιο θεμελιώδεις και

διαχρονικούς προβληματισμούς του ανθρώπου. Από την αρχαιότητα μέχρι

σήμερα, οι κοινωνίες προσπάθησαν να ορίσουν τι είναι δίκαιο, ποιος το

καθορίζει και πώς μπορεί να εφαρμοστεί. Η δικαιοσύνη ήταν αποτέλεσμα της

ανάγκης για αρμονική συμβίωση μεταξύ των περισσότερων ανθρώπων όταν

άρχισαν να δημιουργούνται οι πρώτες κοινωνίες. Η ιστορική εξέλιξη της

δικαιοσύνης αντανακλά τις αξίες, τις ανάγκες και τις αντιλήψεις κάθε εποχής.

Στην αρχαιότητα, η δικαιοσύνη συνδέεται αρχικά με τη θεϊκή τάξη. Στην

ομηρική περίοδο και στον Ησίοδο, η δικαιοσύνη θεωρείται θεϊκή δύναμη που

επιβλέπει τις ανθρώπινες πράξεις και τιμωρεί την ύβρη. Στην αρχαία ελληνική

φιλοσοφία, η έννοια αποκτά πιο συστηματικό χαρακτήρα. Στη ρωμαϊκή εποχή

η δικαιοσύνη ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με το νόμο. Κατά τον Μεσαίωνα η

δικαιοσύνη συνδέεται στενά με τη θρησκεία. Θεωρείται έκφραση του θεϊκού

θελήματος και της ηθικής τάξης του κόσμου. Στους νεότερους χρόνους, με την

άνοδο του Διαφωτισμού η δικαιοσύνη αποσπάται σταδιακά από τη θεολογία

και θεμελιώνεται στη λογική και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Φιλόσοφοι όπως ο

Λοκ, ο Χομπς και ο Ρουσσώ συνέβαλαν στην αντίληψη αυτή. Στον δέκατο 19ο

και 20ο αιώνα η συζήτηση επεκτείνεται στην δίκαιη κοινωνική διάσταση της

δικαιοσύνης.

Ποιος όμως απονέμει την δικαιοσύνη; Στις πρώιμες - πρωτόγονες κοινωνίες

δεν υπάρχουν δικαστές, όπως τους ξέρουμε σήμερα. Τη δικαιοσύνη

αποδίδουν ο αρχηγός της φυλής ή οι πρεσβύτεροι ή το συμβούλιο της

κοινότητας. Η κρίση τους βασίζεται στα έθιμα, στην παράδοση και συχνά στη

συλλογική μνήμη. Στους αρχαίους πολιτισμούς Μεσοποταμία - Αίγυπτος ο

βασιλιάς είναι ο ανώτατος δικαστής, ο οποίος είναι και ο εκπρόσωπος των

θεών. Στον κώδικα του Χαμουραμπί, βασιλιά της Βαβυλώνας 1792 -1750 π.χ.

έχουμε για πρώτη φορά γραπτούς νόμους και καθορισμένες ποινές. Την

 

περίοδο αυτή υπάρχουν διορισμένοι δικαστές αλλά εξαρτώνται απολύτως από

το βασιλιά. Στην αρχαία Ελλάδα, την αρχαϊκή εποχή, τη δικαιοσύνη απέδιδαν

οι βασιλείς και αργότερα οι άρχοντες. Με τη γραπτή νομοθεσία του Δράκοντα

και του Σόλωνα να περιορίζουν την αυθαιρεσία των αρχόντων δικαστών. Στην

κλασική Αθήνα έχουμε ριζική αλλαγή. Δεν υπάρχουν επαγγελματίες ή ex

officio δικαστές. Tη δικαιοσύνη αποδίδουν οι πολίτες σε μεγάλα-πολυπληθή

δικαστήρια (π.χ. Ηλιαία) με συνθέσεις δικαστών που κληρώνονταν από τον

κατάλογο των Αθηναίων πολιτών. Εδώ στην κλασική Αθήνα γεννιέται η ιδέα

ότι η δικαιοσύνη ανήκει στο λαό. Και σήμερα στο Σύνταγμα της Ελλάδας στο

άρθρο 1 παρ. 3 αναγράφεται <<όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το λαό,

υπάρχουν υπέρ αυτού και του έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το

Σύνταγμα>>. Τη Ρωμαϊκή εποχή έχουμε τη γέννηση του επαγγελματία

δικαστή. Εμφανίζεται σαφής νομική εξειδίκευση με τον Praitor να οργανώνει

τη δίκη και το νομικό πλαίσιο και τον Judex να κρίνει την υπόθεση. Στον

μεσαίωνα έχουμε οπισθοδρόμηση. Η δικαιοσύνη είναι φεουδαρχική,

εκκλησιαστική, βασιλική και δικαστές είναι οι εκπρόσωποι του θεού ή του

άρχοντα, φεουδάρχες, επίσκοποι, βασιλικοί αξιωματούχοι. Στους νεότερους

χρόνους (17 ος -18 ος αιώνας) οι δικαστές διορίζονται με κριτήρια, εφαρμόζουν

γραπτούς νόμους και δεν ταυτίζονται με το μονάρχη. Το πρώτο καθιερώνεται,

υπό την επίδραση κυρίως του Μοντεσκιέ, η διάκριση των εξουσιών, που είναι

σημαντικό στοιχείο της διάρθρωσης του σύγχρονου κράτους και για το οποίο

θα μιλήσουμε παρακάτω. Τον 19 ο και 21ο αιώνα η δικαιοσύνη αποδίδεται από

επαγγελματίες δικαστές, οι οποίοι είναι νομικά καταρτισμένοι και θεσμικά

ανεξάρτητοι. Αλλά για να κατανοήσουμε την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης

πρέπει να επανέλθουμε στην περίοδο του 17 ου -18ου αιώνα που άρχισε να

καθιερώνεται η διάκριση των εξουσιών. Οι πρώτες ρωγμές του συστήματος- ο

βασιλιάς ή άρχοντας αποδίδει δικαιοσύνη κατά το δοκούν- γίνεται για πρώτη

φορά στην Αγγλία με τη Magna Carta (1215) όπου για πρώτη φορά

περιορίζεται η εξουσία του βασιλιά. Στη συνέχεια με την αγγλική επανάσταση

(1640-1689) και τη σύγκρουση βασιλιά -κοινοβουλίου έχουμε το Billof Rights

και μια πρώιμη ανεξαρτησία των δικαστών, χωρίς να υπάρχει καθαρή

διάκριση των εξουσιών. Η τελευταία καθιερώθηκε θεωρητικά από τον

Mοντεσκιέ που με το βιβλίο ‘’Το πνεύμα των Νόμων’’ του 1748 διατύπωσε

συστηματικά τη διάκριση των εξουσιών σε 3 εξουσίες: Νομοθετική

 

Εκτελεστική, Δικαστική. Η θεωρία αυτή περιέχεται το 1787 στο Σύνταγμα των

ΗΠΑ. Στη συνέχεια με τη γαλλική επανάσταση το 1789, που ανέτρεψε την

απόλυτη μοναρχία καθιερώθηκε η διάκριση των εξουσιών. Σήμερα όλα τα

δημοκρατικά συντάγματα καθιερώνουν τη διάκριση των εξουσιών, όχι ως

απόλυτη διάκριση αλλά ως λειτουργική διάκριση. Αλλά πριν μπούμε στην

Ελληνική Συνταγματική τάξη πρέπει να πω ότι η σημαντική για τη δημοκρατία

και τη διαβίωση των πολιτών διάκριση των εξουσιών, δεν γεννήθηκε από

θεωρία δηλαδή από ένα θεωρητικό κατασκεύασμα αλλά από την ανάγκη να

μπει φρένο στην αυθαιρεσία. Ο Μοντεσκιέ της έδωσε μορφή αλλά οι

επαναστάσεις της έδωσαν ζωή. Είναι μέσο προστασίας της ελευθερίας των

πολιτών και όχι απλή διοικητική οργάνωση.

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αν η ελληνική δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη

πρέπει να δούμε πρώτα το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο και δη το συνταγματικό

πλαίσιο. Κατ’ αρχάς να ορίσουμε τι λέμε ανεξάρτητη δικαιοσύνη. Θα

συμφωνήσουμε ότι είναι ανεξάρτητη από τις άλλες δυο εξουσίες. Tη

νομοθετική και την Eκτελεστική.

Σύμφωνα με το άρθρο 26 του Συντάγματος η νομοθετική λειτουργία ασκείται

από τη Βουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, η εκτελεστική από τον

Πρόεδρο της Δημοκρατίας και την Κυβέρνηση και η δικαστική ασκείται από τα

δικαστήρια, που οι αποφάσεις τους εκτελούνται στο όνομα του ελληνικού

λαού. Στο Σύνταγμά μας οι διατάξεις που αναφέρονται στη δικαιοσύνη είναι

στο Ε’ τμήμα του και στα άρθρα 87 έως 100 Α. Το άρθρο 87 αναφέρει ότι η

δικαιοσύνη απονέμεται από δικαστήρια συγκροτούμενα από τακτικούς

δικαστές, που αναλαμβάνουν λειτουργική και προσωπική ανεξαρτησία. Οι

δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο

Σύνταγμα και στους νόμους και σε καμία περίπτωση δεν υποχρεούνται να

συμμορφώνονται με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του

Συντάγματος. Οι δικαστικοί λειτουργοί μπορούν να παυθούν μόνο ύστερα από

δικαστική απόφαση εξαιτίας ποινικής καταδίκης ή για βαρύ πειθαρχικό

παράπτωμα ή ασθένεια ή αναπηρία ή υπηρεσιακή ανεπάρκεια που

βεβαιώνονται, όπως ο νόμος ορίζει. Οι δικαστικοί λειτουργοί διορίζονται με

προεδρικό διάταγμα, σύμφωνα με το νόμο που ορίζει τα προσόντα και τη

διαδικασία της επιλογής τους και είναι ισόβια. Σύμφωνα με την παράγραφο 5

 

του άρθρου 90 του Συντάγματος οι προαγωγές στις θέσεις του Προέδρου και

Αντιπροέδρων των Ανώτατων Δικαστηρίων Συμβουλίου Επικρατείας, Αρείου

Πάγου και Ελεγκτικού Συνεδρίου, του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου του

Γενικού Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου και του Γενικού Επιτρόπου των

διοικητικών δικαστηρίων ενεργούνται με προεδρικό διάταγμα, που εκδίδεται

ύστερα από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου, με επιλογή μεταξύ των

μελών του αντίστοιχου ανώτατου δικαστηρίου, όπως ο νόμος ορίζει. Από όλες

τις παραπάνω διατάξεις αλλά και τις διατάξεις άλλων νόμων που αφορούν

τους δικαστές, όπως ο Κώδικας Δικαστικών Λειτουργών και ο Οργανισμός

Δικαστηρίων προκύπτει ότι ο συνταγματικός νομοθέτης θέλει τους δικαστές

και κατά συνέπεια τη δικαιοσύνη ανεξάρτητη. Με τις υφιστάμενες όμως

διατάξεις είναι; Απερίφραστα απαντώ όχι. Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης είναι

στενά συνυφασμένη με τις αλληλένδετες αρχές του κράτους δικαίου και της

διάκρισης των εξουσιών. Αφ’ ενός η κρατική εξουσία στο σύνολό της πρέπει

να ασκείται σύμφωνα με το σύνταγμα και τους νόμους, αλλά και να επίκειται

σε πλήρη και αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο. Αφετέρου, η νομοθετική

εκτελεστική και η δικαστική λειτουργία οφείλουν να είναι διακριτές και να

ασκούνται από διαφορετικά όργανα της πολιτείας. Η ανεξαρτησία της

δικαστικής λειτουργίας δεν εξαντλείται στη γενική και αφηρημένη έννοια της

ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης ως συστήματος δικαιοδοτικών μηχανισμών.

Σημειώνεται ότι η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης είναι όρος άγνωστος στο

Σύνταγμά μας. Οι διατάξεις του Συντάγματος, αναγνωρίζουν θεσπίζουν και

επιχειρούν να διασφαλίσουν την ανεξαρτησία των δικαστικών λειτουργών και

σε ορισμένες περιπτώσεις, την ανεξαρτησία των δικαστηρίων. Έτσι

καθιερώνεται, όπως προαναφέρθηκε, η λειτουργική και προσωπική

ανεξαρτησία των δικαστών. Πυλώνες της ανεξαρτησίας υπό τη λειτουργική της

εκδοχή είναι αφενός η υποχρέωση των δικαστών να μην εφαρμόζουν νόμους

οι οποίοι αντίκεινται στο Σύνταγμα και αφετέρου η πρόβλεψη ότι οι δικαστές

κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και

τους Νόμους. Ο δικαστής πρέπει να απονέμει δικαιοσύνη, βασιζόμενος

αποκλειστικά στο Σύνταγμα, τους νόμους και τη συνείδησή του, χωρίς να

υποκύπτει σε πιέσεις ή να δέχεται οδηγίες από άλλα κρατικά όργανα ή

ιεραρχικούς ανώτερους δικαστές. Οφείλει να αγνοεί υποδείξεις που

προέρχονται από άλλες πηγές, όπως είναι πολιτικές δυνάμεις, κοινωνικές

 

ομάδες, μη κυβερνητικές οργανώσεις και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Με τον

όρο προσωπική ανεξαρτησία αναφερόμαστε στον ίδιο το δικαστικό λειτουργό

και εξετάζουμε την προσωπική του κατάσταση και εξέλιξη. Η προσωπική

ανεξαρτησία εξασφαλίζεται μέσω εγγυήσεων σχετικών με τις διαδικασίες

επιλογής και διορισμού των δικαστών, τη διάρκεια της θητείας τους, τα

ασυμβίβαστα, τις προαγωγές και μεταθέσεις, την επιθεώρηση των δικαστών,

την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων, τη μισθολογική κατάσταση τους κ.ο.κ..

Από τα προαναφερθέντα και άλλα στοιχεία, που για να μη σας κουράσω δεν

αναφέρω, προκύπτει ότι η συνταγματικές εγγυήσεις για την ανεξαρτησία των

δικαστών είναι πολλαπλές. Το θεσμικό πλαίσιο για το σκοπό αυτό είναι πυκνό

και επαρκές και οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η Ελληνική Δημοκρατία διαθέτει

έναν από τα πλέον ολοκληρωμένα συστήματα αυτοδιοίκησης της δικαιοσύνης.

Γιατί τότε είναι διάχυτη η αντίληψη ότι η δικαστική ανεξαρτησία βρίσκεται σε

διαρκή κρίση; Γιατί σε πρόσφατες δημοσκοπήσεις η έλλειψη εμπιστοσύνης

των Ελλήνων πολιτών προς τη δικαιοσύνη ανέρχεται σε ποσοστό 70%

περίπου; Οι λόγοι είναι περισσότεροι του ενός. Βασικός όμως λόγος είναι η

επιλογή, κατά το Σύνταγμα, των Προέδρων των Αντιπροέδρων των Ανωτάτων

Δικαστηρίων και του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου από την εκάστοτε

κυβέρνηση. Για τους μη γνωρίζοντες ευλόγως θα δημιουργηθεί το ερώτημα.

Καλά γιατί είναι τόσο σημαντικό αυτό για την ανεξαρτησία των δικαστών, αφού

σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους ο δικαστής έχει λειτουργική και

προσωπική ανεξαρτησία, όπως παραπάνω περιγράφεται; Απαντώ. ο

Πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου, προεδρεύει του Ανώτατου Δικαστικού

Συμβουλίου. Το συμβούλιο αυτό αποφασίζει για όλη την υπηρεσιακή εξέλιξη

του δικαστή. Τις προαγωγές, τις μεταθέσεις και άλλα θέματα των δικαστών.

Πολλές φορές, κατά καιρούς, έχουν την άσκηση πειθαρχικής δίωξης κατά των

δικαστών. Εξάλλου του Πειθαρχικού Συμβουλίου και του Συμβουλίου

Επιθεώρησης προεδρεύει η αντιπρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου ο

οποίος και αυτός επιλέγεται, ως αντιπρόεδρος, από την εκάστοτε κυβέρνηση.

Και πάλι κάποιος μπορεί ευλόγως να αναρωτηθεί. Καλά σ’ ένα συμβούλιο

μετέχουν, μετά ψήφου, και άλλοι ανώτατοι δικαστές που δεν τους έχει επιλέξει

η κυβέρνηση. Πως είναι τόσο σημαντικός ο-η- πρόεδρος που τον επέλεξε η

κυβέρνηση;

 

Όταν ήμουν νεαρός πρωτοδίκης, σε επαρχιακό πρωτοδικείο, ήρθε ο

αρεοπαγίτης επιθεωρητής. μετά το τέλος της επιθεώρησης, ως είθισται την

εποχή εκείνη, πήγαμε με τον επιθεωρητή για φαγητό, σε μια όμορφη ταβέρνα.

Κάτι η περασμένη ώρα, φύγαμε από το δικαστήριο 11 το βράδυ, κάτι η απαλή

μουσική, κάτι η φιλικότητα του επιθεωρητή, σε σχετική συζήτηση για τις

αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου, εξέφρασα το παράπονό

μου για μη ικανοποίηση αίτησης μετάθεσής μου. Μου απάντησε ότι αυτό

ήθελε ο Πρόεδρος του Αρείου Πάγου. Του απάντησα ότι τα λοιπά μέλη, είναι

αρεοπαγίτες έχουν εξαντλήσει την ιεραρχία, πώς είναι δυνατόν να κάνουν ό,τι

θέλει ο πρόεδρος. Μου απάντησε ότι ο πρόεδρος έχει εξουσία να τους κάνει

τη ζωή δύσκολη π. χ. να τους φορτώσει με δύσκολες και βαριές υποθέσεις, να

μην τους δώσει διαιτησίες κλπ.

Σημειώνω ότι ήταν θράσος να ρωτήσω τον Επιθεωρητή τέτοια πράγματα,

αλλά στο νεαρό της ηλικίας το έχει. Πάντως δεν μου το καταλόγισε στην

έκθεση επιθεώρησης. Αντίθετα μάλιστα. Να ένα δείγμα επηρεασμού του

επιλεγμένου από την Κυβέρνηση Προέδρου. Πρέπει όμως να σημειώσω ότι

πολλές φορές η εκτελεστική εξουσία επιλέγει για τις θέσεις των Προέδρων των

Ανωτάτων Δικαστηρίων άξιους δικαστές με εξαιρετική νομική κατάρτιση και

ήθος. όμως σε ένα λαό, που είναι καχύποπτος, όχι αδίκως πολλές φορές,

οποιαδήποτε απόφαση που θα εκδοθεί υπό την προεδρία του επιλεγμένου

από την κυβέρνηση Προέδρου και είναι σύμφωνη με τις κυβερνητικές

επιθυμίες είναι ;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;; διαβλητή.

Εκτός από τις παραπάνω περιγραφόμενες διατάξεις που υποσκάπτουν την

ανεξαρτησία και το κύρος της ελληνικής δικαιοσύνης υπάρχουν και άλλες

διατάξεις που οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Παραδείγματος χάριν ο

διορισμός συνταξιούχων ανώτατων δικαστών σε διάφορες αρχές και

συμβούλια οργανισμών και μάλιστα με υψηλότατες αμοιβές. Κάποιος

καλόπιστος θα πει, μα είναι πλέον συνταξιούχος και δεν έχει δικαστικές

αρμοδιότητες. Όμως ποιος μπορεί να πει ότι δεν υπήρχε διασύνδεση αυτού

με την εκτελεστική εξουσία, όταν ήταν εν ενεργεία ώστε να τον διορίσει, μετά

τη συνταξιοδότησή του; Η πρακτική αυτή εκμαυλίζει τους ανώτατους δικαστές.

Στην τελευταία αναθεώρηση του Συντάγματος, πρόεδρος μεγάλου πολιτικού

κόμματος κατέθεσε προς συζήτηση πρόταση που απαγόρευσε το διορισμό

 

συνταξιούχων δικαστών, για μια τριετία μετά τη συνταξιοδότησή τους. Η

πρόταση αυτή δεν ψηφίστηκε από τα άλλα κόμματα και δεν μπήκε στις

αναθεωρημένες διατάξεις. Ο προτείνων όμως τη διάταξη αυτή, όταν στις

επόμενες εκλογές έγινε πρωθυπουργός, διόρισε κατά κόρον συνταξιούχους

δικαστικούς λειτουργούς. Για την περίπτωση αυτή πρέπει να σημειώσω ότι

αρκούσε ένας κοινός νόμος, που να απαγορεύει το διορισμό συνταξιούχων

δικαστικών λειτουργών, τον οποίο θα μπορούσε να ψηφίσει η κυβερνητική

πλειοψηφία του προτείνοντος τότε Προέδρου του κόμματος. Τέλος για την

έλλειψη εμπιστοσύνης στη δικαστική λειτουργία έχουν ευθύνες εκτός από τους

πολιτικούς όλων των ιδεολογικών αποχρώσεων, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης

αλλά και οι ίδιοι οι δικαστικοί λειτουργοί.

Κυρίες και κύριοι, ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας πριν από λίγες ημέρες

ανακοίνωσε ότι θα κινήσει τις διαδικασίες προς αναθεώρηση του

Συντάγματος. Μεταξύ των προτεινόμενων ως αναθεωρητέων διατάξεων είναι

και το άρθρο 90 Συντάγματος που αναφέρεται στην επιλογή της ηγεσίας της

δικαιοσύνης.

Προσωπικά είμαι απαισιόδοξος εάν οι αναθεωρημένες διατάξεις θα οδηγούν

σε μια πραγματικά ανεξάρτητη, από τις άλλες δυο εξουσίες, δικαιοσύνη. Στα

σαράντα συναπτά έτη, που διακόνισα τη δικαιοσύνη, πείστηκα ότι τα πολιτικά

κόμματα δεν θέλουν πραγματικά ανεξάρτητη, απ’ αυτούς δικαιοσύνη. Η

εκτελεστική εξουσία και δη στο πρωθυπουργικοκεντρικό σύστημα μας, δεν

δέχεται άλλη εξουσία που να μην την ελέγχει. (Τη νομοθετική την έλεγχει με

την πλειοψηφία της). Πιστεύω ότι πέραν των άλλων φοβάται τη δικαιοσύνη και

για αυτό τη θέλει ελεγχόμενη. Αυτό μου επιβεβαίωσε, όταν ήμουν νεαρός

δικαστής, πολύπειρος και ισχυρός υπουργός της τότε κυβέρνησης, σε κατ’

ιδίαν συνομιλία μας, σε τυχαία συνάντηση. Άλλωστε αυτό προκύπτει,

εμμέσως πλην σαφώς και από τις συνταγματικές διατάξεις περί ευθύνης

υπουργών, όπου η βουλή υποκαθιστά σε μεγάλο βαθμό, και κυρίως στην

άσκηση της ποινικής δίωξης, στη δικαστική εξουσία.

Η εκτελεστική εξουσία στην Ελλάδα, υπό την πίεση κυρίως της Ευρωπαϊκής

Ένωσης να αλλάξει τον τρόπο επιλογής της ηγεσίας της δικαιοσύνης έκανε

δυο νομοθετικές παρεμβάσεις. Πριν από χρόνια νομοθέτησε τη γνώμη της

 

βουλής για την επιλογή των προτεινόμενων προσώπων. Τον περασμένο

χρόνο νομοθέτησε ότι οι ολομέλειες των δικαστηρίων, με μυστική ψηφοφορία,

θα προτείνουν τους υποψηφίους για τις θέσεις του Προέδρου και των

Αντιπροέδρων. Φυσικά χωρίς να δεσμεύουν την κυβέρνηση και φυσικά χωρίς

η τελευταία (κυβέρνηση) να λάβει υπόψη της, τις αποφάσεις της πλειοψηφίας

της ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου, όπως έγινε στις τελευταίες

προαγωγές στον Άρειο Πάγο.

Αλλά πριν σας πω τη δική μου γνώμη για το πώς πρέπει να γίνεται η επιλογή

της ηγεσίας, στα Ανώτατα Δικαστήρια, επιτρέψτε μου, πολύ συνοπτικά, να

δούμε τι ισχύει πάνω στο θέμα αυτό στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στη

Γερμανία με χαρακτηριστικό την έντονη συμμετοχή της πολιτείας αλλά με

θεσμικά φίλτρα, οι δικαστές των ανωτάτων ομοσπονδιακών δικαστηρίων

επιλέγονται από ειδική επιτροπή που αποτελείται από υπουργούς των

κρατιδίων και βουλευτές. Οι πρόεδροι των ανωτάτων δικαστηρίων διορίζονται

τυπικά από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Στην Αυστρία οι ανώτατοι δικαστές προτείνονται από δικαστικά συμβούλια και

ο διορισμός τους γίνεται από την κυβέρνηση και επικυρώνεται από τον

Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Στην Τσεχία και στη Σλοβακία υπάρχουν Ανώτατα

Δικαστικά Συμβούλια, που τα μέλη τους προέρχονται κυρίως από το δικαστικό

σώμα αλλά και τη βουλή ή τον Πρόεδρο, που επιλέγουν τους Προέδρους.

Στην Πολωνία και η Ουγγαρία, χώρες με ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη ανεξάρτητη

δικαιοσύνη, οι πρόεδροι των ανωτάτων δικαστηρίων διορίζονται απευθείας

από πολιτικά όργανα και η κυβέρνηση επηρεάζει τα δικαστικά συμβούλια.

Στην Ελβετία οι δικαστές του Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου εκλέγονται από το

Κοινοβούλιο, συχνά με βάση κομματική αναλογία, αλλά η ανεξαρτησία τους

προστατεύεται από ισχυρούς θεσμούς και την κουλτούρα της χώρας και δεν

δημιουργείται αμφισβήτηση της ανεξαρτησίας τους. Στις σκανδιναβικές χώρες-

(Σουηδία, Δανία, Νορβηγία, Φινλανδία) η επιλογή ανώτατων δικαστών και

Προέδρων γίνεται από ανεξάρτητες επιτροπές αξιολόγησης που βασίζονται

στα προσόντα και την αρχαιότητα των δικαστών. Η κυβέρνηση έχει τον τυπικό

ρόλο της επικύρωσης των αποφάσεων των επιτροπών αυτών. Στη Γαλλία

υπάρχει το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαιοσύνης. Μέλη του είναι δικαστές και

 

πρόσωπα που ορίζονται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και το

Κοινοβούλιο. Αυτό (ανώτατο συμβούλιο δικαιοσύνης) προτείνει τους

ανώτατους δικαστές και τους προέδρους των δικαστηρίων και διορίζονται από

τον πρόεδρο της δημοκρατίας. Η Ιταλία έχει το πιο ‘’δικαστικοκεντρικό’’

σύστημα διοίκησης της δικαιοσύνης της Ευρώπης. Το ανώτατο δικαστικό

συμβούλιο, κυριαρχείται από δικαστές και επιλέγει την ηγεσία. Η πολιτική

εξουσία έχει πολύ περιορισμένη συμμετοχή. Στην Ισπανία το θεσμικά ισχυρό

,αλλά πολιτικά ευάλωτο Γενικό Συμβούλιο της Δικαιοσύνης επιλέγει την ηγεσία

της. Τα μέλη όμως του Συμβουλίου αυτού εκλέγονται από το κοινοβούλιο με

αυξημένες πλειοψηφίες. Το σύστημα αυτό έχει οδηγήσει σε μπλοκαρίσματα

των διαδικασιών και κρίσεις νομιμοποίησης των μελών του συμβουλίου. Στις

χώρες της Βενελούξ (Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο) η επιλογή της ηγεσίας

της δικαιοσύνης γίνεται από ανεξάρτητα όργανα επιλογής με σαφή κριτήρια

αξιολόγησης. Η πολιτική εμπλοκή είναι ελάχιστη. Η κυβέρνηση επικυρώνει τις

επιλογές χωρίς να τις κατευθύνει. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στο οποίο ισχύει

γενικά διαφορετικό δικονομικό σύστημα (αγγλοσαξονικό) από το Ευρωπαϊκό,

οι ανώτατοι δικαστές επιλέγονται από ανεξάρτητη επιτροπή ενώ ο αρμόδιος

υπουργός έχει περιορισμένο δικαίωμα απόρριψης. Ο ρόλος της πολιτικής

είναι εξαιρετικά περιορισμένος. Τέλος, για να μην σας κουράσω, στις Βαλτικές

χώρες και στην Ανατολική Ευρώπη (Ρουμανία, Βουλγαρία) η επιλογή γίνεται

από Ανώτατα Δικαστικά Συμβούλια με τη συμμετοχή του Προέδρου της

Δημοκρατίας. Στα συστήματα των χωρών αυτών υπάρχει προσπάθεια

αποφυγής ή περιορισμού του κυβερνητικού ελέγχου, η οποία δεν είναι πάντα

επιτυχής στην πράξη.

Από τα παραπάνω προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα ότι η πλειονότητα των

χωρών της Ευρώπης δεν αφήνει μόνη της την κυβέρνηση να επιλέγει την

ηγεσία. Τα δικαστικά συμβούλια είναι ο κανόνας. Η ανεξαρτησία της

δικαιοσύνης είναι ένας συνδυασμός θεσμών και πολιτικής κουλτούρας. Εδώ

θα πρέπει να σημειώσω ότι η Ευρώπη με δύο υπερεθνικούς οργανισμούς

δίνει ιδιαίτερη σημασία στην επιλογή της ηγεσίας της δικαιοσύνης, διότι θεωρεί

ότι είναι βασικό στοιχείο του κράτους δικαίου, το οποίο είναι θεμέλιο των

οργανισμών αυτών. Ειδικότερα το Συμβούλιο της Ευρώπης με την επιτροπή

της Βενετίας, που είναι το συνταγματικό όργανο του και αποτελείται από

 

κορυφαίους συνταγματολόγους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με το Δικαστήριο της

Ε.Ε. και ετήσιες εκθέσεις κράτους δικαίου. Και οι δύο παραπάνω οργανισμοί,

τα οποία ελέγχουν τα κράτη μέλη τους, ως προς το κράτος δικαίου, λένε

ξεκάθαρα ότι η εκτελεστική εξουσία δεν πρέπει να έχει αποφασιστικό και

μονομερή έλεγχο στην επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Στην Ελλάδα,

όπως αναφέρθηκε στην αρχή της εισήγησης αυτής, η εκτελεστική εξουσία, η

κυβέρνηση, είναι αυτή που αποφασίζει κυριαρχικά για την επιλογή της ηγεσίας

της δικαιοσύνης. Η γνώμη (μη δεσμευτική) της Βουλής Διάσκεψη των

Προέδρων) και της ολομέλειας των ανωτάτων δικαστηρίων που έχει θεσπίσει

η ελληνική πολιτεία, είναι ένας φερετζές για να κρύβει τις ευθύνες της

κυβέρνησης. Αυτό φάνηκε και στις τελευταίες επιλογές, όπου η κυβέρνηση δεν

έλαβε υπόψη τη γνώμη της, με μυστική ψηφοφορία, αποφάσεις της

Ολομέλειας του Αρείου Πάγου. Επομένως το σύστημα πρέπει οπωσδήποτε

να αλλάξει. Είναι επιτακτική ανάγκη για την κοινωνία, το κράτος δικαίου και το

Δημοκρατικό Πολίτευμα. ακούσατε προ ολίγου, τι κάνουν οι άλλες ευρωπαϊκές

χώρες για το ζήτημα αυτό. Στην Ελλάδα κατά καιρούς, σε συνέδρια, ημερίδες,

ομιλίες, αρθρογραφίες κλπ. έχουν καταχωρηθεί διάφορες προτάσεις για την

επιλογή της ηγεσίας της δικαιοσύνης. Όλες έχουν πλεονεκτήματα και

μειονεκτήματα. Θα πρέπει να βρούμε εκείνη με τα λιγότερα μειονεκτήματα. Θα

πρέπει να σημειώσω ότι η δικαστική εξουσία δεν έχει λαϊκή νομιμοποίηση,

αφού οι δικαστές δεν εκλέγονται από το λαό. Για το λόγο αυτό είμαι αντίθετος

στην πρόταση η ηγεσία της να εκλέγεται μόνο από τους δικαστές. Στην

περίπτωση αυτή ο κίνδυνος του κράτους των δικαστών δεν είναι αμελητέος.

Κατά την άποψή μου η επιλογή της ηγεσίας της δικαιοσύνης στην Ελλάδα θα

πρέπει να γίνεται από ένα Συμβούλιο στο οποίο θα μετέχουν δικαστές κατά

πλειοψηφία και βουλευτές από όλα τα κόμματα της βουλής και δικηγόροι και

καθηγητές νομικών σχολών. Το συμβούλιο αυτό, φυσικά με μυστική

ψηφοφορία, θα προτείνει τρεις υποψηφίους για την κάθε θέση και ο Πρόεδρος

της Δημοκρατίας θα επιλέγει έναν από αυτούς. Δεν τρέφω αυταπάτες ότι,

στην επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος, η πολιτική εξουσία θα

παραιτηθεί του μέχρι τώρα προνομίου της και θα ψηφίσει διατάξεις που δεν

θα ελέγχει την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης.

 

Κυρίες και κύριοι, στην Πρωσία του 18ου αιώνα, κοντά στο Πότσδαμ, είναι

λίγα χιλιόμετρα από το Βερολίνο, ο βασιλιάς Φρειδερίκος ο Μέγας είχε τα

θερινά του ανάκτορα. Ο θρύλος λέει ότι κοντά στα ανάκτορα υπήρχε ένας

ανεμόμυλος, ο οποίος έκανε θόρυβο και διατάρασσε τη γαλήνη του Βασιλιά. Ο

Βασιλιάς κάλεσε το μυλωνά κι απαίτησε να του πουλήσει το μύλο του. Ο

μυλωνάς που ήταν αρνητικός αντιστάθηκε. Ο βασιλιάς του απάντησε ότι

μπορεί να τον πάρει έτσι κι αλλιώς το μύλο χωρίς να τον πληρώσει. Και ο

μυλωνάς του απάντησε <<ναι αλλά υπάρχουν δικαστές στο Βερολίνο>>.

Μακάρι, κάποια στιγμή ,οι Έλληνες πολίτες να πουν <<υπάρχουν δικαστές

στην Αθήνα>>.

Ευχαριστώ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ ΛΑΜΠΡΗ: Η γυναίκα στα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη

 

Η γυναίκα στα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη

Ομιλία Παναγιώτας Π. Λάμπρη, πεζογράφου – ποιήτριας,

 

Φιλολογικά Βραδινά (9-3-2026)

 

Φίλες και φίλοι, καλησπέρα σας!

Το πορτραίτο του Γιάννη Μακρυγιάννη είναι ένα από κείνα που κοσμούσαν τις

αίθουσες διδασκαλίας του σχολείου, όπου έμαθα τα πρώτα γράμματα, και εικόνιζαν

μορφές αγωνιστών της Επανάστασης του ’21, τα οποία, προς λύπη μου, από

μεταγενέστερους των δικών μου δασκάλων, καθαιρέθηκαν. Γι’ αυτόν, όπως και γι’

άλλους, είχα ακούσει από τον πατέρα μου και απ’ όσους στα σχολεία της

πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με δίδαξαν, γυναίκες και άνδρες,

ενώ μεγαλώνοντας κέντριζε με κάθε αφορμή το ενδιαφέρον μου, ώσπου στα

φοιτητικά χρόνια μελέτησα για πρώτη φορά τα «Απομνημονεύματά» του και

συνέταξα σχετική εργασία. Από τότε, με πολλές αφορμές επέστρεφα σ’ αυτά και στην

προσωπικότητα του δημιουργού τους, ενώ το περασμένο καλοκαίρι τα πήρα πάλι στα

χέρια μου και τα μελέτησα διεξοδικά σε μια προσπάθεια να διερευνήσω με προσοχή

πώς περνούν οι γυναίκες μέσα σ’ ένα κατ’ εξοχήν, όπως αυτό, πολεμικό και πολιτικό

έργο. Και τούτο, διότι η προεπαναστατική και η επαναστατική περίοδος

σφυρηλάτησαν τις γενιές εκείνων των εποχών, στις οποίες το ιδανικό της ελευθερίας

ιεραρχείτο πολύ ψηλά, όπως και κάθε αγώνας για την απόκτησή της. Βέβαια, αν και

αυτές οι περίοδοι έχουν εν πολλοίς ταυτιστεί με τη δύναμη και την αντρειοσύνη των

ανδρών, οι γυναίκες, ως μητέρες, ως κόρες, ως σύντροφοι, ανατράφηκαν με τα ίδια

ιδανικά και δοκιμάστηκαν σκληρά, μένοντας ωστόσο οι περισσότερες στην αφάνεια.

Έτσι, ειδικά στη διάρκεια της Επανάστασης του ’21, εκτός από κάποιες εξαιρέσεις

επώνυμων γυναικών, όπως η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, η Μαντώ Μαυρογένους,

κ.ά., και κάποιες συλλογικές, ηρωικές γυναικείες παρουσίες, όπως οι Σουλιώτισσες,

οι γυναίκες της Νάουσας, κ.ά., οι περισσότερες υπήρξαν αυτό που το φύλο και η

εποχή τους είχαν ορίσει, δηλαδή θύματα, όπως άλλωστε τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι,

χωρίς ιδιαίτερη αναφορά στην ύπαρξή τους.

Από τη μια, λοιπόν, υπάρχουν οι γυναίκες, οι οποίες, ντυμένες ακόμα και με

ανδρικά ενδύματα και κρατώντας όπλα, αγωνίστηκαν ισότιμα δίπλα στους άνδρες,

όπως εξάλλου διασώζεται αυτό μέσα από το δημοτικό τραγούδι, και όχι μόνο, κι από

την άλλη, οι γυναίκες των μετόπισθεν που προτίμησαν να θέσουν τέλος στη ζωή τους,

παρά να ατιμαστούν ή να πιαστούν αιχμάλωτες, και υπέστησαν βομβαρδισμούς,

σφαγές και βιασμούς, φυγή, προσφυγιά και σκλαβιά, έγιναν λεία πολέμου και

εμπόρευμα στα σκλαβοπάζαρα και υπέφεραν τα μύρια όσα, με ορισμένους πίνακες

ζωγραφικής, Ελλήνων και ξένων, να έχουν αποτυπώσει κάποια από τα δράματά τους.

Ενδεικτικά, παραθέτω δύο αποσπάσματα από τα πολλά και θλιβερά που είναι

καταγεγραμμένα· ένα του Φραγκίσκου Πουκεβίλ (Κούλα Ξηραδάκη, Γυναίκες του

21. Προσφορές, ηρωισμοί και θυσίες. Δωδώνη. Αθήνα / Ιωάννινα 1995, σ. 231) που

λέει: «Η λεία εξετέθη ενώπιον των Τούρκων. Οι γυναίκες, οι κόρες και τα παιδιά, ως

και τα αργυρά των ναών σκεύη διηρέθησαν σε λαχνούς και μοιράστηκαν, ενώ οι

αρχηγοί εν ονόματι του σουλτάνου άρπαξαν ό,τι βρήκαν σε χρήμα» κι ένα άλλο που

δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Courrier Francais στις 10 Ιουλίου 1822 μετά τις

σφαγές της Χίου (Κυριάκος Σιμόπουλος. Πως είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του ’21, τ. 2.

χ.ε., Αθήνα 1987, σ. 135· Ξηραδάκη, Γυναίκες του 21, σ. 230): «Χιλιάδες γυναίκες,

κορίτσια κι αγόρια πουλιόνταν κάθε μέρα στο παζάρι. Πολλά απ’ αυτά τα δυστυχισμένα

 

πλάσματα αυτοκτόνησαν κατά τη μεταφορά. Βλέπεις γυναίκες να μη δέχονται τροφή μ’

όλο που μαστιγώνονται, για να πεθάνουν από την πείνα.»

Όσο για τη φωνή τους, αυτή καταγράφηκε αποσπασματικά σε κάποια δημόσια

έγγραφα, στα οποία ως χήρες πολεμιστών και γενικά αναξιοπαθούσες, αιτούνται

ηθική δικαίωση και υλική αρωγή, καθώς και σε απομνημονεύματα αγωνιστών, σε

κείμενα φιλελλήνων, αλλά και σε έργα ξένων διπλωματών, στρατιωτικών και

περιηγητών.

Ας σημειωθεί εδώ πως, στη Διακήρυξη της Γ' Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας η

απελευθέρωση είναι υπόθεση όλων: «Συμπολῖται! Τό κοινόν πάντων ὄφελος εἶναι, νά

ἀνακτήσωμεν τήν πατρίδα μας, καί διά νά τήν ἀνακτήσωμεν πρέπει νά πολεμήσωμεν

ὅλοι, καί ἄνδρες καί γυναῖκες, καί νέοι, καί γέροντες, ὅλοι πρέπει νά δράξωμεν τά

ὅπλα, διά νά συντελέσωμεν εἰς τόν κοινόν ἀγῶνα· καί αὐταί αἱ γυναῖκες μας πρέπει νά

δράμουν μεθ’ ἡμῶν εἰς τόν πόλεμον, νά συμπολεμήσουν ὑπό τόν προμαχῶνα τῶν

στηθῶν μας, καί τότε βέβαια θά νικήσωμεν.» (Η Γ' ΕΘΝΟΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ

ΤΡΟΙΖΗΝΑΣ)

Η νίκη, ως γνωστόν, κάποια στιγμή επήλθε με την πολύπλευρη συμμετοχή και των

γυναικών, επώνυμων και ανώνυμων. Μόνο που η ιστορική μνεία, πλην εξαιρέσεων,

όπως ήδη ανέφερα, ήταν μικρή. Χρόνια μετά την Επανάσταση, κάποιες γυναίκες

εργάστηκαν προκειμένου να αναδείξουν τη γυναικεία συμμετοχή στον Αγώνα για την

Ελευθερία! Πρωτοπόρος ανάμεσα σ’ αυτές ήταν η Καλλιρόη Παρρέν, η οποία, πέραν

άλλων, σε άρθρο της στην «Εφημερίδα των Κυριών» (10 Ιανουαρίου 1893) έγραφε:

«ἐάν ἡ ἱστορία τῶν ἀνδρῶν μόνον τά ὀνόματα ἀνέγραψεν εἰς τάς δέλτους της, γιά τήν

περίοδο ταύτην, τό φύλον μας, ὡς μή ὑστερήσαν ἀλλά πρωταγωνιστήσαν ἐν πᾶσι, δέν

εἶναι δίκαιον νά λησμονηθῇ». Και πράγματι, ο σπόρος που έριξε η Παρρέν κάρπισε

και έκτοτε πολλές δημοσιεύσεις έριξαν και ρίχνουν φως σ’ αυτή την πτυχή της

Ιστορίας.

Κατόπιν τούτων, ας δούμε πώς περνά η μορφή της γυναίκας μέσα στα

«Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη, ένα έργο γιομάτο με ποικιλώνυμες

δυσκολίες, πλήθος μαχών, αιμάτων και ποικιλόμορφων πληγών, προσεγγίζοντας και

μια λιγότερο, ίσως, γνωστή πλευρά του συγγραφέα τους.

Η πρώτη γυναίκα, λοιπόν, η οποία αναφέρεται στην αρχή κιόλας της συγγραφής,

είναι η μητέρα του, χωρίς αναφορά στο όνομά της. Βασιλική τη λέγανε, αλλά ποιο

παιδί μιλάει για τη μάνα του αποκαλώντας την με τ’ όνομά της. Όσα πάντως γράφει

για κείνη αποτυπώνουν τη μοίρα όλων σχεδόν των γυναικών της γενιάς της, και όχι

μόνο, αντικατοπτρίζοντας παράλληλα μέρος τής τότε ατομικής και κοινωνικής ζωής

και κατ’ επέκταση τη φριχτή πραγματικότητα των απόκληρων, υπόδουλων Ελλήνων.

Και γράφει (1.1, σ. 93-94): «Ἡ πατρίς τῆς γεννήσεώς μου εἶναι ἀπό τό Λιδορίκι,

χωριό τοῦ Λιδορικιοῦ ὀνομαζόμενον Ἀβορίτη· τρεῖς ὧρες εἶναι ἀπό τό Λιδορίκι μακρυά

τό ἄλλο χωριό, πέντε καλύβια. Οἱ γοναῖγοι μου πολύ φτωχοί καί ἡ φτώχεια αὐτείνη

ἦρθε ἀπό τήν ἁρπαγή τῶν ντόπιων Τούρκων καί τῶν Ἀρβανιτῶν τοῦ Ἀλήπασσα.

Πολυφαμελῖτες οἱ γοναῖγοι μου καί φτωχοί καί ὅταν ἤμουνε ἀκόμα εἰς τήν κοιλιά τῆς

μητρός μου, μίαν ἡμέρα πῆγε διά ξύλα εἰς τόν λόγκον. Φορτώνοντας τά ξύλα ’σ τό

νῶμο της, φορτωμένη εἰς τόν δρόμον, εἰς τήν ἐρημιά, τήν ἔπιασαν οἱ πόνοι καί γέννησε

ἐμένα· μόνη της ἡ καϊμένη καί ἀποσταμένη ἐκιντύνεψε καί αὐτείνη τότε καί ἐγώ.

Ξελεχώνεψε μόνη της καί συγυρίστη, φορτώθη ὀλίγα ξύλα καί ἔβαλε καί χόρτα ἀπάνου

εἰς τά ξύλα καί ἀπό πάνω ἐμένα καί πῆγε εἰς τό χωριόν. Σέ κάμποσον καιρόν ἔγιναν

τρία φονικά εἰς τό σπίτι μας καί χάθη καί ὁ πατέρας μου. Οἱ Τοῦρκοι τοῦ Ἀλήπασσα

θέλαν νά μᾶς σκλαβώσουνε. Τότε διά νυχτός ὅλη ἡ φαμελιά καί ὅλο μας τό σόι,

σηκώθηκαν καί ἔφυγαν καί ἤθα παγαίνουν εἰς τήν Λιβαδειά νά ζήσουνε ἐκεῖ. Θά

πέρναγαν ἀπὄνα γιοφύρι τοῦ Λιδορικιοῦ ὀνομαζόμενον Στενό· δέν πέρναγε ἀπό ἄλλο

 

μέρος τό ποτάμι. Ἐκεῖ φύλαγαν οἱ Τοῦρκοι νά περάσουν νά τούς πιάσουνε καί δεκοχτώ

ἡμέρες γκιζεροῦσαν εἰς τά δάση ὅλοι κ’ ἔτρωγαν ἀγριοβέλανα καί ἐγώ βύζαινα κ’

ἔτρωγα αὐτό τό γάλα. Μήν ὑποφέρνοντας πλέον τήν πεῖνα, ἀποφάσισαν νά περάσουμε

ἀπό τό γιοφύρι καί ὡς βρέφος ἐγώ μικρό, νά μήν κλάψω καί χαθοῦνε ὅλοι, ἀποφάσισαν

καί μέ πέταξαν εἰς τό δάσος, εἰς τόν Κόκκινον ὀνομαζόμενον, καί προχώρεσαν διά τό

γιοφύρι. Τότε μετανογάει ἡ μητέρα μου καί τούς λέγει· «Ἡ ἁμαρτία τοῦ βρέφου θά μᾶς

χάσῃ, τούς εἶπε· περνᾶτε ἐσεῖς καί σῦρτε εἰς τό τάδε μέρος καί σταθῆτε… τό παίρνω κι’

ἄν ἔχω τύχη καί δέν κλάψῃ, διαβαίνομεν»… ἡ μητέρα μου κι ὁ Θεός μᾶς ἔσωσε. Αὐτά

ὅλα τἄλεγε ἡ μητέρα μου καί οἱ ἄλλοι συγγενεῖς.»

Στο ανωτέρω παράθεμα ο Μακρυγιάννης αφηγείται παραστατικά, συγκινητικά, θα

έλεγα, τη στιγμή της γέννησής του, η οποία μέσα από την αλήθεια της παρουσιάζει

σκηνές του βίου των γυναικών, άγνωστες ως εμπειρία στις σύγχρονες γενιές, αλλά

πολύ οικείες για τον ελλαδικό χώρο ως τα μεταπολεμικά χρόνια, με την εγκυμοσύνη

να μην εμποδίζει καμία δραστηριότητά τους ως τη στιγμή του τοκετού, ο οποίος

γινόταν όποτε και όπου λάχαινε ως μέρος της φυσικής τάξης. Εν προκειμένω, αν και

δεν εκφράζεται κάποια αξιολογική κρίση, το «…γέννησε ἐμένα· μόνη της ἡ καϊμένη

καί ἀποσταμένη ἐκιντύνεψε καί αὐτείνη τότε καί ἐγώ», δηλώνει, χωρίς άλλο, θαυμασμό

και συμπάθεια για τη μητέρα του, η οποία, αφού τον γέννησε μες στη φύση, όπως τα

ζωντανά, στη συνέχεια φορτώθηκε ξύλα, έβαλε χόρτα πάνω απ’ αυτά κι αποπάνω

έβαλε το νεογέννητο -τυλιγμένο σε καλαμποκιές (σ. 521)- και περπάτησε ως το

χωριό, τόση η δύναμή της, αλλά και τι άλλο να έκανε! Ας σκεφτούμε, φίλες και φίλοι,

λίγο το σκηνικό!

Ακόμα, διωγμένοι ουσιαστικά από τον τόπο τους, οι μεγάλοι τρέφονται με

αγριοβέλανα μες στα δάση κι εκείνος πίνει «τέτοιο γάλα» -για τέσσερα χρόνια-, όπως

σημειώνει (σ. 521). Ενώ, σαν να συνέβη σ’ άλλον, αφηγείται τη στιγμή που

αποφάσισαν να τον πετάξουν στο δάσος, μην κλάψει και προδοθεί η θέση τους στους

Τούρκους και η μάνα του, αν και στην αρχή συμφώνησε -ας αναλογιστούμε το

δίλημμα-, τελικά τον συμμάζεψε και τον έσωσε! Συνήθης τακτική ήταν, άλλωστε, η

θανάτωση των βρεφών σε διάφορες διώξεις ή αγώνες των Ελλήνων για την

ελευθερία, για να μην προδώσει το κλάμα τους τη θέση όπου κρυβόντουσαν και θέσει

σε κίνδυνο τη ζωή πλήθους ενηλίκων, και όχι μόνο, τόσο στα χρόνια της

επανάστασης του ’21 όσο και στη δίωξη των Ελλήνων από τη Μικρά Ασία και τον

Πόντο, αλλά και κατά τη γερμανική Κατοχή -έχω υπάρξει μάρτυρας σχετικών

αφηγήσεων. Φυσικά, αυτή η πρακτική που αφορά σε πολλές ιστορικές περιόδους,

αναδεικνύει τη δύναμη και τον πόνο που προκαλούν τέτοια ακραία διλήμματα, αλλά

και άλλα.

Τη μητέρα του την αναφέρει κι, όταν ως παιδί μικρό, μόλις εφτά χρονών,

ξενοδουλεύει, για να βοηθά την οικογένειά του. Περήφανος από φύση του, ενώ τα

πρώτα χρόνια έκανε ό,τι δουλειές του ζητούσαν και αμειβόταν ανάλογα, μόλις τον

έβαλαν να κάνει «ταπεινές δουλειές τοῦ σπιτιοῦ» (1.1, σ. 94) έγινε ανυπόφορος ακόμη

και για την ίδια του μάνα, οπότε τον βαρέθηκαν, όπως γράφει, και τον λευτέρωσαν!

Ευρισκόμενος στην Άρτα λίγα χρόνια μετά, στο σπίτι του Θανάση Λιδορίκη, όταν

εκείνος θα έφευγε για τα Ιωάννινα, ο Μακρυγιάννης θα έμενε στο σπίτι του, όχι ως

δούλος, όπως σημειώνει, αλλά με την ελευθερία ν’ ασχοληθεί με το εμπόριο και με

την υποχρέωση να κάνει τα ψώνια του σπιτιού, αλλά «να βαστάῃ ἡ γυναίκα τά

χρήματα καί τόν λογαριασμόν, ξέρει γράμματα» (1.1, σ. 95), διότι δεν ήθελε να τον

πουν κλέφτη, αν άλλαζαν γι’ αυτόν οι υλικές συνθήκες ζωής, όπως και έγινε,

καταλείποντάς μας την πληροφορία πως κάποιες, λίγες γυναίκες, γνώριζαν εκείνη την

εποχή γράμματα.

 

Κάνει επίσης αναφορά σε μια γριά δούλα (1.1, σ. 123), η οποία πρόδωσε την

κρυψώνα, όπου είχανε κρυμμένο το βιός τους όχι μόνο ο αφέντης της, προεστός της

Άρτας, αλλά συγγενείς του και άλλοι, με αποτέλεσμα να χάσουν τα πάντα από τη

διαρπαγή των Τούρκων και να μείνουν γυμνοί και δυστυχείς, όπως αναφέρει,

αναδεικνύοντας το πού οδηγεί μερικές φορές το κοινωνικό χάσμα και η ηγεμονική

συμπεριφορά, αλλά και το πώς, ενώ ο ίδιος είχε αδικηθεί, όπως λέει, από τον

προεστό, τον βοήθησε κατά τη δύναμή του. Ο Μακρυγιάννης, άλλωστε,

αναδεικνύεται πολλές φορές αλληλέγγυος και βοηθά τους κατατρεγμένους, ασχέτως

της συμπεριφοράς τους. Ειδικά τα παιδιά, οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι, φαμελιές

ολόκληρες που πάσχουν, τον συγκινούν βαθιά και κάνει ό,τι περνά από το χέρι του,

για να τους βοηθήσει.

Χαρακτηριστική είναι η φυγάδευση και η σωτηρία της οικογένειας κάποιου

Θεοχαράκη στην Άρτα και ειδικά μιας γριάς σακάτισσας, μετά από επίθεση των

Τούρκων στην πόλη. Και γράφει: «’Εγώ πῆρα μιάν γριά ἀδελφή τοῦ Θιοχαράκη εἰς τό

νῶμο, ὅτ’ ἦταν ἀδύνατη καί σακάτισσα, καί τήν πῆγα εἰς Κομπότι, καθώς καί ὅλη τήν

φαμελιάν αὐτείνη, ὅτι μοῦ τήν παρέδωσε ὁ ἀνώτερός μου Γῶγος καί μοῦ εἶπε νά τούς

σώσω, ἄν ἀκολουθήσῃ τίποτας· καί τούς ἔβγαλα μ’ ὅ,τι φοροῦσαν.» (1.1, σ. 127)

Ευρισκόμενος στην Άρτα, μιλά επίσης για «βαφτισμένες Τούρκισσες» (1.1, σ. 125),

τις οποίες συνάντησε ο Ταΐρ Αμπάζης, απεσταλμένος του Αλή Πασά στο Μεσολόγγι

και στο Βραχώρι, το σημερινό Αγρίνιο.

Ο Μακρυγιάννης πολλές φορές μες στο έργο του αναφέρεται στη μοίρα των

γυναικών, οι οποίες υφίστανται άπειρες, κατάπτυστες εις βάρος τους συμπεριφορές

και αδικίες και δεν τον ενδιαφέρει από πού προέρχονται. Τις καταγγέλλει, τις

καταδικάζει, συμπάσχει και, κατά το δυνατόν, βοηθάει, ασχέτως αν αίτιοι είναι

Τούρκοι ή Έλληνες. Όταν μάλιστα είναι οι δεύτεροι, γίνεται πιο αυστηρός στις

κρίσεις του, και δικαίως, ενώ μέσα από το έργο του αναδεικνύεται το πώς

μεταβάλλεται η φύση των ανθρώπων εξ αιτίας του πολέμου, όπως και ο Θουκυδίδης

(1.1-23, 2.47-54, 3.82-83, 5.84-116), ως γνωστόν, έγραψε, μιλώντας για τις συνέπειες

του Πελοποννησιακού πολέμου, ο οποίος, πέραν άλλων, έφερε ηθική και κοινωνική

κατάπτωση, αλλοίωση της γλώσσας, των αξιών και της πολιτικής ζωής, με

καταστροφικά αποτελέσματα για την Αθηναϊκή δημοκρατία.

Έτσι ή αλλιώς, ο Μακρυγιάννης καταθέτει τις εμπειρίες και τη μαρτυρία του για

αφανή συχνά πρόσωπα, τα οποία πέρασαν στη μνήμη χάρη στη γραφίδα του και

φωτίζουν πτυχές της ζωής των αμάχων, των αδύναμων και των κατατρεγμένων σε

σκοτεινές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας.

Και γράφει: «Ὁ Σουλτάνος διόρισε τόν Χουρσίτ πασσᾶ ἀρχιστράτηγον μέ πολλούς

πασιάδες νά πολιορκήσουνε τόν Ἀλήπασια καί γιόμωσαν τά Γιάννενα καί ἡ Ἄρτα

Τούρκους κι Ἀρβανῖτες καί ἅρπαγους καί παραλυμένους· πῆραν πολλές γυναῖκες

Ρωμαίγισσες στανικῶς, πῆραν καί μίαν δούλα τοῦ πατριώτη μου καί ἤθελαν νά τοῦ

πάρουν καί τήν γυναῖκα του. Ἦταν ὡραία καί θά τήν ἔπαιρνε ἕνας πασσᾶς ὁποῦ ἦταν

εἰς τήν Ἄρτα, τόν ἔλεγαν Χασάνπασια· κακός ἄνθρωπος, αὐτός καί ἕνας τόν ἔλεγαν

Μπαμπάπασια ἀφάνισαν τήν τιμή καί τά πλούτη τῶν ἀνθρώπων. […] καί θά τοῦ τήν

ἔπαιρνε αὐτός γυναῖκα. Καί ἦταν γγαστρωμένη, ἑτοιμόγεννη, καί τήν ἄφησε ὅσο νά

γεννήσῃ, νά τήν πάρῃ.» Και ψέγει τον πατριώτη του, τον Λιδορίκη, ο οποίος υπέστη

πολλά, επειδή άκουγε τις γυναίκες, και σημειώνει: «Δέν μ’ ἄκουσε· ἄκουγε τής

γυναῖκες καί ἔπαθε πολλά.» (1.1, σ. 98-99) Εδώ, χωρίς να θέλω να δικαιολογήσω τον

Μακρυγιάννη, δεν θεωρώ πως το λέει αυτό, επειδή υποτιμά τις γυναίκες. Ως

άνθρωπος της αγοράς και δεδομένης της κοινωνικής εμπειρίας των γυναικών εκείνης

της εποχής, θεωρεί πως δεν γνωρίζουν επαρκώς τους κινδύνους που επιφυλάσσει

οποιαδήποτε αφελής συμπεριφορά τους έναντι των Τούρκων. Αλλού, βέβαια,

 

αναπαράγοντας κοινωνικά πρότυπα της εποχής του, χαρακτηρίζει άνδρες με άνανδρη

συμπεριφορά ως «γυναίκες με μουστάκια»! (1.4, σ. 141 / 1.5, σ. 167 / 2.3, σ.σ. 320,

337) Κάποιοι, ακόμα και σήμερα το λένε!

«Κ’ ἔτρεχα», γράφει αλλού, «νἄγβω ἀπό τό Μακρυνόρον· καί εἰς τήν ἄκρη εἶναι

κάμπος κ’ ἕνα γιβάρι, καί νά μαζώξω ξύλα μέ τούς ἀνθρώπους μου νά κάμωμεν φωτιές

καί νά στείλω καί ’σ ἕνα χωριόν ὁποὖταν πλησίον νά πάρωμεν νερό καί ψωμί ν’

ἀγοράσω διά τούς ἀνθρώπους. Τό χωριόν τό λένε Βλύχα. Ἀφοῦ τραβήσαμεν ὀμπρός κι’

ἀκολουθοῦσα αὐτά, μεῖναν κάμποσες φαμελιές ὀπίσου καί μία γυναῖκα ἀπό τής

Βραναίισσες, δυχατέρα τοῦ Κομπότη, τήν πιάσαν αὐτή μ’ ἄλλους οἱ καλοί πατριῶτες

καί τούς γύμνωσαν. Κι’ αὐτείνη ἡ Βράναινα εἶχε ἕνα δαχτυλίδι εἰς τό χέρι της καί δέν

ἔβγαινε· καί γύρευαν νά τῆς κόψουν τό δάχτυλο τοῦ χεριοῦ της νά τό πάρουν. Κ’ ἐκεῖ

ὁποῦ τήν παίδευαν, τῆς μπῆκε ἕνα ξύλο εἰς τό ποδάρι της καί δέν τὄνοιωσε κοτζάμ

παλοῦκι. Τούς περικάλεσε πολύ νά τζακίσουνε τήν βέργα τοῦ δαχτυλιδιοῦ νά πάρουν τό

δαχτυλίδι τζακισμένο καί τρόμαξαν νά συγκατανέψουν· καί τό τζάκισαν καί γλύτωσε τό

χέρι της. Ἦρθε ἐκεῖ ὁποῦ ἠμαστε κουτζαίνοντας καί διηγήθηκε αὐτά. Πήγαμεν ὀπίσου,

δέν μπορέσαμεν ναὔρωμεν κανέναν μέσα τόν λόγκο· τρύπωσαν. Τῆς ἔβγαλα τό παλοῦκι

ἀπό τό ποδάρι της καί τό ζεμάτισα μέ ξύγγι. Ὅμως γίνη τούμπανο, θύμωσε. Καί εἶχα

ἕνα ζῶον, ὁποὖχα τά σκουτιά μου, καί τήν ἔβαλα ἀπάνου νά μήν μείνῃ εἰς τό δρόμο. Κι’

ἀπό τότε βλέποντας αὐτείνη τήν ἀρετή, σιχάθηκα τό Ρωμαίικον, ὅτ’ εἴμαστε

ἀνθρωποφάγοι. Αὐτεῖνοι οἱ φίλοι ὁποῦ γυμνώσανε τήν γυναῖκα καί τούς ἄλλους, καθώς

μᾶς εἴπανε, ὁποῦ τούς γνώρισαν ἐκεῖ, ἦταν οἱ Γριβαῖοι.» (1.1, σ. 129)

Σ’ άλλο σημείο θίγει την εκμετάλλευση των ισχυρών, σημειώνοντας: «Ἦρθε κι’ ὁ

Χρῆστος Παλάσκας ἄνθρωπος γενναῖος, τίμιος, ἀπό καλό σπίτι. Αὐτεινοῦ τοῦ δυστυχῆ

τὄκανε τόν φίλο ὁ Κωλέτης περισσότερον διά τήν γυναῖκα του κι’ ὄχι διά ἐκεῖνον τόν

ἴδιον. Τώρα ὁ Κωλέτης, ἄνθρωπος ἀπό τό σκολεῖον τοῦ ἀφέντη του τοῦ Ἀλήπασσα,

μέτρησε· «Τόν Δυσσέα τόν ἔχω ἀντίζηλον, τόν Ἀλέξη Νοῦτζο τό ἴδιο, τόν Παλάσκα διά

τό κέφι μου καλό εἶναι νά χαθῇ, νά κάμω τήν γυναῖκα του μορόζα.», όπως και έγινε

(1.4, σ. 142 / 1.7, σ. 225), αναδεικνύοντας και καταδικάζοντας, κι εδώ, αυτή την

πλευρά της εκμετάλλευσης των γυναικών, που δυστυχώς και στις μέρες μας δεν

λείπει.

Εκείνο πάντως που κυριαρχεί στο έργο του Μακρυγιάννη είναι ο σεβασμός προς

τις γυναίκες, η συμπάθεια για τα παθήματά τους κατά την εμπόλεμη περίοδο και στο

μέτρο που μπορεί η προστασία και η υπεράσπισή τους. Σε κάποιο σημείο, μάλιστα,

εκφράζει τη συστολή του απέναντι στις γυναίκες: «Ἀφοῦ ἠμουνε στήν Ἀρκαδιά,

ἄκουγα τόν πρόβοδον τῶν Ἀράπηδων, ντρεπόμουν νά καθίσω μέ τής γυναῖκες, μέ

τρακόσιους ἄντρες διαλεχτούς ὁποὖχα.» (1.7, σ. 216)

Και στο διαχρονικό θέμα των ενδογαμιών, όπως ο γάμος μεταξύ αδερφών (3.4, σ.

390) ή μεταξύ ατόμων με πολύ μεγάλη διαφορά ηλικίας (3.4, σ. 392), αλλά και στους

γάμους από συμφέρον αναφέρεται ο Μακρυγιάννης, όπως αυτοί που γίνονται, για να

ενισχυθούν μέσω του συμπεθεριού οι οικογένειες, ώστε να είναι αποτελεσματικότερη

η πολεμική και η πολιτική τους δράση, όπως, για παράδειγμα, του Στάθη

Κατσικογιάννη με τη γυναικαδέλφη του Γκούρα (1.5, σ. 178) και της κόρης του

Σωτηρόπουλου με τον γιο του Νοταρά (1.10, 285). Ακούστε: «Συνκατοικοῦσα ἐγώ μέ

τόν Γενναῖον· ἀποφάγαμε ψωμί· μέ πιστεύτηκε καί μοῦ εἰπε· «Πᾶμε, Μακρυγιάννη, νά

πατήσουμε τά Τρίκκαλα· τώρα ἔμαθα ὅτι δέν εἶναι πολλή δύναμη ἐκεῖ· ἐσεῖς νά πάρετε

τό βιόν τοῦ Νοταρᾶ κ’ ἐγώ νά πάρω τό κορίτζι του· ὅτι αὐτός εἶναι ἀναντίος τῆς

πατρίδος» […] Ἐγώ ἀκούγοντας αὐτό, θέλησα ’λικρινῶς νά τόν συμβουλέψω· τοῦ εἶπα·

«Γυναῖκα θά τήν πάρῃς ἤ μορόζα; -Μοῦ λέγει, γυναῖκα. -Σά θά πάρῃς γυναῖκα, πᾶρε

καί μίαν καντιποτένια, φτάνει νά εἶναι ὄμορφη νά σέ εὐκαριστάγῃ· ὅτι σάν πάρωμε

ἐμεῖς τό βιόν κ’ ἐσύ ἐκείνη ξερή, τί τήν θέλεις καί τί ζωή θά ζήσῃς μ’ αὐτείνη καί μέ

 

τούς συγγενεῖς της καί μέ τούς χωργιανούς της; Κάλλιον ν’ ἀποχτᾶς φίλους καί νά

μετρᾷς, κι’ ὄχι τοιούτους. Πρόσεξε νά μήν φύγωμε ἀπό τούς Τούρκους καί γενούμε

ἄλλοι τοιοῦτοι χερότεροι.» (1.6, σ. 183)

Στη μακρά δουλεία, όπως ήταν φυσικό, υπήρξαν και κάποιες επιγαμίες μεταξύ

κατακτητών και κατακτημένων. Και γράφει ο Μακρυγιάννης: «…φεύγει ἕνα

Τουρκόπουλο ἀπό τό κάστρο και πάγει εἰς τόν Μπραΐμην· τοῦ λέγει τήν ἔλλειψη τοῦ

κάστρου ἀπό τό νερό καί ἄλλα κι’ ὅτ’ εἶναι δυό Τούρκισσες καλές εἰς τό κάστρο. Ἦταν

δυό Τζορτζοῦρες, ὡραῖες γυναῖκες· τής εἶχαν οἱ Οἰκονομίδηδες, ντόπιοι, ὡς γυναῖκες

τους. Ἐγώ δέν τής ἤξερα ἤ ἦταν ἤ ὄχι.» (1.7, σ. 229) Πάντως, ο Μπραΐμης τον κάλεσε

και τον ρωτούσε γι’ αυτές, και του απάντησε πως τίποτα σχετικό δεν γνωρίζει, για να

γράψει ευθαρσώς λίγο πιο κάτω πως «Ἦταν ὁ Μπραΐμης μεθυσμένος· πίνει ροῦμι καί

κρασί μποτίλλιες. Μπεκρῆς πολύ καί παραλυμένος εἰς γυναῖκες καί παιδιά.» (1.7, σ.σ.

230, 236) και ο νοών νοείτω!

Στα χρόνια του εμφύλιου, για τον οποίο πολλά έγραψε, δεν παύει ν’ αναφέρει

τραγικές ιστορίες γυναικών, με μία να συγκινεί και σήμερα με τη σκληρότητα και την

αλήθεια της. Σε κείνους τους καιρούς, λοιπόν, γράφει, «Ἀφοῦ μᾶς εἶδαν οἱ ἄνθρωποι

ἄφησαν τά σπίτια τους ’σ τήν διάκρισίν μας καί πῆραν τά χιόνια καί τά βουνά. Μία

γυναῖκα εἶχε τό παιδί μισογεννημένον καί τὄβγαλαν παράωρα καί ἡ λεχῶνα πῆρε τά

βουνά μέ τούς ἄλλους· καί τελείωσε εἰς τό χιόνι. Τήν ἄλλη μέρα πῆγα μόνος μου ’σ τό

βουνό καί τούς ὁρκίστηκα ὅτι δέν θέλω τούς πειράξῃ. Καί ἦρθαν εἰς τά σπίτια τους.

Καθίσαμε δεκαπέντε ἡμέρες ἐκεῖ. Καί δέν μᾶς ἄφιναν νά φύγωμε· ὅτι μάθαιναν τί

τράβαγαν τ’ ἄλλα τά χωριά ἀπό ’κείνους ὁποὖταν μέσα.» (1.6, σ. 207)

Επώνυμα αναφέρεται δύο φορές στη γνωστή, Κυρά Βασιλική, Ρωμιά σύζυγο του

Αλή Πασά, την οποία, μετά τον θάνατό του, την πήραν οι Τούρκοι μαζί με τον

Θανάση Βάγια, «ὁποὔτρωγε τους ἀνθρώπους καλύτερα ἀπό ψωμί», και τους πήγαν

μαζί με το κεφάλι του Αλή Πασά στην Κωνσταντινούπολη (1.3, σ. 128 / 2.2, σ. 315).

Φυσικά, και για γυναίκες μουσικούς κάνει λόγο αναφερόμενος στον Παπαφλέσσα,

τον φλογερό πατριώτη, τον οποίο αποκαλεί άγιο και γενναίο, αν και άλλοι, επειδή

αυτός, παρότι ιερωμένος αγαπούσε τις γυναίκες, όπως τον αγαπούσαν κι αυτές, έπινε,

μεθούσε και γλεντούσε, τον κατακρίνουν! Και καλά έκανε μπορούμε να πούμε με την

απόσταση του χρόνου, αφού ζούσε επικινδύνως και ο θάνατος παραμόνευε ανά πάσα

στιγμή και ο οποίος τον βρήκε μόλις στα 37 του χρόνια! Αλλά κι ο πόλεμος

χρειάζεται τη σχόλη του, την παρουσία της γυναίκας και φυσικά της μουσικής. (1.6,

σ.σ. 197, 198, 199, 200)

Βέβαια, η ανάγκη της ψυχαγωγίας για τους πολεμιστές ούτε πρωτόγνωρο ούτε

παράξενο είναι, αν θυμηθούμε πολλά από τα ιστορικά και κλέφτικα τραγούδια, αλλά

κι άλλες αναφορές του Μακρυγιάννη, και όχι μόνο. Επέλεξα να σας διαβάσω μία,

όπου και στις γυναίκες αναφέρεται το αδόμενο τραγούδι: «Τότε ἔκατζε ὁ Γκούρας καί

οἱ ἄλλοι καί φάγαμεν ψωμί· τραγουδήσαμε κ’ ἐγλεντήσαμεν. Μέ περικάλεσε ὁ Γκούρας

κι’ ὁ Παπακώστας νά τραγουδήσω· ὅτ’ εἴχαμεν καιρόν ὁποῦ δέν εἴχαμεν τραγουδήσῃ -

τόσον καιρόν, ὁποῦ μᾶς ἔβαλαν οἱ ’διοτελεῖς καί γγιχτήκαμεν διά νά κάνουν τούς

κακούς τους σκοπούς. Τραγουδοῦσα καλά. Τότε λέγω ἕνα τραγοῦδι·

Ὁ Ἥλιος ἐβασίλεψε,

Ἕλληνά μου, βασίλεψε καί τό φεγγάρι ἐχάθη

κι’ ὁ καθαρός Αὐγερινός ποῦ πάει κοντά τήν Πούλια,

τά τέσσερα κουβέντιαζαν καί κρυφοκουβεντιάζουν.

Γυρίζει ὁ Ἥλιος καί τούς λέει, γυρίζει καί τούς κρένει·

«Ἐψές ὁποῦ βασίλεψα πίσου ἀπό μιά ραχούλα,

ἄκ’σα γυναίκεια κλάματα κι’ ἀντρῶν τά μυργιολόγια’

γι’ αὐτά τά ’ρωϊκά κορμιά ’σ τόν κάμπο ξαπλωμένα,

 

καί μέσ’ τό αἷμα τό πολύ εἶν’ ὅλα βουτημένα.

Γιά τήν πατρίδα πήγανε ’σ τόν Ἅδη τά καϊμένα.

Ὁ μαῦρος ὁ Γκούρας ἀναστέναξε καί μοῦ λέγει· «Ἀδελφέ Μακρυγιάννη, σέ καλό νά

τό κάμῃ ὁ Θεός· ἄλλη φορά δέν τραγούδησες τόσο παραπονεμένα. Αὐτό τό τραγοῦδι σέ

καλό νά μᾶς βγῇ. -Εἶχα κέφι, τοῦ εἶπα, ὁποῦ δέν τραγουδήσαμεν τόσον καιρόν». Ὅτι εἰς

τἀρδιά πάντοτες γλεντούσαμεν». (1.9, σ. 263)

Το θέμα που έρχεται και ξανάρχεται στη συγγραφή του είναι η μοίρα των

γυναικών που σκοτώθηκαν οι άνδρες τους για την πατρίδα κι έμειναν απροστάτευτες

με παιδιά ορφανά, αλλά και γενικότερα των γυναικών ως ευάλωτων όντων λόγω του

φύλου τους, ειδικά στην εποχή, στην οποία αναφέρεται. «Των σκοτωμένων τις

φαμελιές όποια είναι νέα την θέλει ο τάδε, σα να λέμε ο Βελήπασσας, ο

Μουχτάρπασσας, ότι δεν έχει η φτωχή να φάγη. Λευτερώθηκαν κάμποσες σκλάβες

Μισολογγίτισσες κι’ από άλλα μέρη (τις λευτέρωσαν οι φιλάνθρωποι) και διακονεύουν

εδώ εις τ’ Άργος και εις τ’ Αναπλιού τους δρόμους. Των αγωνιστών οι άνθρωποι

διακονεύουν και γυρεύουν να πάνε πίσου εις τους Τούρκους. Τους είχανε αυτείνοι

σκλάβους, τους ντύνανε, τους συγυρίζανε και τρώγαν. Εις την πατρίδα τους ξυπόλυτοι

και γυμνοί διακονεύουν. […]

Μη στοχάζεστε ότ’ είμαι ή γόητας, είτε φαντασμένος, είτε εγώ αδικημένος. Λυπούμαι

και γράφω αυτά ότι ήτανε πέντε αδέλφια κ’ έμεινε ένας μόνον από το ντουφέκι, και οι

άνθρωποί τους ήτανε τόσον καιρόν σκλαβωμένοι και σώθη μία γυναίκα μόνον κι’

αυτείνη πείναγε, κ’ εκείνοι οπού τους ζήταγε ψωμί θέλαν να κάμουν το κέφι τους να της

δώσουνε να φάγη. […] Ότι τα τοιούτα δεν λευτερώνουν πατρίδα, την χάνουν, κ’ έχω

σκοπόν να ζήσω κ’ εγώ ’σ αυτείνη την πατρίδα. Ότι έχω τόση αδύνατη φαμελιά και δεν

’πιτηδεύομαι να κολακεύω τους δυνατούς. Και είμαι δυστυχής, και κλαίγω και την

δυστυχισμένη μου πατρίδα, οπού δι’ αυτείνη χύσαμε το αίμα μας αδίκως.» (1.4, σ. 147)

Αλλού μιλάει για κάτι αρχοντόπουλα που αγαπούσαν τις γυναίκες και «στανικῶς

πιάσαν ἕνα κορίτζι νά τό διατιμήσουν» (1.5, σ. 167) κι εκείνος παρεμβαίνει, φέρνοντάς

τους προ των ευθυνών τους, «Ἐσεῖς νοικοκυρόπουλα εἶστε, νά βοηθήσετε κ’ ἐσεῖς νά

λευτερωθῇ ἡ πατρίδα, ἤ παντίδοι; Νά σᾶς πιάσῃ στανικῶς τήν ἀδελφή σας τόσες ἡμέρες

νά κάνῃ ἕνας τό κέφι του καλά σᾶς ἔρχεται; Δέν τόν σκοτώνετε τόν αἴτιον; -Ναί,

ἔλεγαν. -Ἐγώ δέν σᾶς πειράζω, οὔτε θέλω νά μαθευτῆτε. Τό κορίτζι νά τό δικιώσετε.

Ὅπου βρῆτε γυναῖκα ὁποῦ σᾶς θέλῃ μοναχή της, νά πᾶτε ἐλεύτερα· στανικῶς -

σκοτωνόμαστε.» (1.5, σ. 167)

Ευρισκόμενος ο Μακρυγιάννης στο χωριό, Μέγα Σπήλαιο, ακούει για όσα

υποφέρουν οι κάτοικοι «ἀπό τήν τυραγνίαν τῶν καλογέρων» (1.10, σ. 309), καθώς

«ὅ,τι παίρνουν τό ἁρπάζουν αὐτεῖνοι» (1.10, σ. 309). Τους προτείνει τότε ν’ αφήσουν

το χωριό τους και να πάνε σ’ άλλο χωριό εθνικό και η απάντηση της παπαδιάς, στης

οποίας το σπίτι έκαναν κονάκι, ήταν καταλυτική και σκληρή στην αλήθεια της, τόσο

πολύ μάλιστα που και κείνος έκλαψε: «"Ὅταν ἦρθαν οἱ Τοῦρκοι, ἐμεῖς ἤμαστε μέσα εἰς

τό βάλτο, ’σ τό νερό τόσες ψυχές, νά γλυτώσουμεν· καί ἦρθαν οἱ Τοῦρκοι καί μᾶς

πιάσανε· καί ἦταν τό σῶμα μας καταματωμένο ἀπό τίς ἀβδέλλες – μᾶς φάγαν· καί τά

παιδιά πεταμένα μέσα – γιομᾶτο τό νερό, σάν μπακακάκια πλέγαν· κι’ ἄλλα ζωντανά

κι’ ἄλλα τελείωσαν. Καί μ’ ἔπιασαν οἱ Τοῦρκοι καί μέ κοιμήθηκαν τριάντα ὀχτώ· καί μ’

ἀφάνισαν κ’ ἐμένα καί τής ἄλλες. Διατί τά τραβήσαμεν αὐτά; Δι’ αὐτείνη τήν πατρίδα.

Καί τώρα δικαιοσύνη δέν βρίσκομεν ἀπό κανέναν· ὅλο δόλο καί ἀπάτη". Κ’ ἔκλαιγε μέ

πικρά δάκρυα. Τήν παρηγόρησα. Μέ πῆρε τό παράπονο κ’ ἔκλαψα κ’ ἐγώ.» (1.10, σ.

309)

Αν ο Μακρυγιάννης έμενε απλά στην αφήγηση τέτοιων περιστατικών, που δεν

είναι λίγα, το κείμενό του θα θύμιζε δημοσιογραφικές καταγραφές, στις οποίες ο

γράφων αφηγείται, σχολιάζει και, κατά περίπτωση, εμπλέκεται συναισθηματικά.

 

Όμως δεν συμβαίνει αυτό, διότι παρεμβαίνει άμεσα ή απευθύνεται στη διοίκηση του

νέου ελληνικού κράτους, ζητώντας προστασία, ηθική και υλική, των χηρών και των

ορφανών του Αγώνα, παρότι συχνά τέτοιες προσπάθειες αποβαίνουν εις βάρος του.

Άλλοτε οργίζεται με την κατάντια πολλών από κείνους που ανέλαβαν τα ινία της

πολιτικής ζωής του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, οι οποίοι, παρά τη διακήρυξη

του Προσωρινού Πολιτεύματος της Α' Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου το 1822, για

την κοινωνική προστασία και φροντίδα όσων επλήγησαν από τον Αγώνα,

περιλαμβάνοντας ρητή μνεία ότι το κράτος έχει υποχρέωση να λάβει μέτρα για την

περίθαλψη των χηρών και των ορφανών των πεσόντων στον απελευθερωτικό Αγώνα,

ελάχιστα ή καθόλου πράγματα έκαναν προς αυτή την κατεύθυνση.

Ενδεικτικά αναφέρω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τα χρόνια της

Αντιβασιλείας: «Εἰς τόν Ἀντιβασιλέα τόν Γκράφη (Graf = Κόμης, Γκράφης, ο κόμης

Άρμανσμπεργκ) πῆγε μιά ἡμέρα ἑνοῦ πρωταγωνιστῆ ἡ γυναῖκα κ’ ἔκλαιγε τήν γύμνια

της, τήν πεῖνα της, τήν δική της καί τῶν ἀρφανῶν της. Ὁ Ἀντιβασιλέας ὁ Γκράφης ὅταν

ἄκουγε δικαιώματα, «δέν εἶχε τό ταμεῖον». Πῆγε ἡ γυναῖκα χίλιες φορές καί τήν

περίπαιζε. Ὕστερα σέ πεθαμένον ἄνθρωπον ἔκαμε τήν ἐπιθυμίαν του καί τῆς ἔδωσε τήν

ἀνταμοιβήν - ἀπό τά αἵματα τοῦ ἀντρός της καί συγγενῶν της - κι’ ἀγόρασε παπούτζια·

καί πῆρε καί τόν ναῦλον της καί πῆρε τ’ ἀρφανά της καί πάει εἰς τήν δυστυχίαν της.

Δυστυχισμένη Ἑλλάς, δυστυχισμένοι Ἕλληνες! Ἀναθεματισμένοι κυβερνῆτες, ὁποῦ μᾶς

κυβέρνησαν ἀρχή ὡς τέλος!» (3.6, σ. 413)

Οικογενειάρχης και πολυφαμελίτης ο ίδιος ο Μακρυγιάννης, σε πολλά σημεία του

έργου του αναδεικνύει τη μοίρα των φαμελιών, κυρίως εκείνων που έχασαν την

προστασία του πατέρα λόγω του θανάτου του σε μάχες για την ελευθερία, αλλά και

κείνων που κινδύνευαν ποικιλότροπα λόγω των πολιτικών συγκρούσεων.

Με τον ίδιο να βρίσκεται σε συνεχή σχεδόν δράση, παρά τις πληγές του κορμιού

του, εκείνη που φαίνεται να τον στηρίζει αδιαλείπτως είναι η σύζυγός του, η

αρχοντοπούλα Κατίγκω (Αικατερίνη) Σκουζέ (1810-1877), κόρη του Χατζή

Γεωργαντά Σκουζέ, την οποία αρραβωνιάστηκε τον Ιούνιο του 1825 και τη

νυμφεύθηκε στις 21 Δεκεμβρίου της ίδιας χρονιάς, με κουμπάρο τον οπλαρχηγό

Γιάννη Γκούρα από το χωριό Πανουργιάς (Ντρέμισσα) της Φωκίδας, ενώ εκείνη ήταν

δεκάξι χρονών. Με την Κατίγκω απέκτησε συνολικά δώδεκα παιδιά, δέκα αγόρια και

δύο κορίτσια, από τα οποία, τέσσερα αγόρια απεβίωσαν ενώ ο ίδιος ζούσε.

Περιδιαβαίνοντας τις σελίδες των απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη, η

σύζυγός του είναι θαρρείς αενάως παρούσα, όχι οπωσδήποτε με αναφορά στο όνομά

της, αλλά από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, από το γνοιάξιμο του γράφοντος για τη

δική του και τις άλλες φαμελιές, αλλά και από τα τραπεζώματα στο σπίτι τους, όπου

φτάνουν διάφοροι, για να συζητήσουν τα τρέχοντα ή για να βρουν καταφύγιο, αλλά

και από τις δυσκολίες που αντιμετώπισε η φαμελιά του εξ αιτίας της δικής του

δράσης. Να, μερικές ενδεικτικές αναφορές: «Ἔβαλα τό κρασί τῶν συγγενῶν τῆς

γυναικός μου κι’ ὅλους τούς ζαϊρέδες, ἀγόρασα ρύζι ἑξακόσιες ὀκάδες, ὄσπρια κι’ ὅλα

τ’ ἀναγκαῖα· κι’ ἁλάτισα τόσα βόδια καί γουρούνια. Κ’ ἔτρωγαν ὅσους ἀνθρώπους εἶχα

μαζί μου, κι’ ἀχώρια οἱ λαβωμένοι καί οἱ ἄλλοι,…» (1.9, σ. 252) / «Μοῦ κόβουν τόν

μιστόν μου, ’σ ἕναν ξένον τόπον μέ τόση φαμελιά.» (2.2, σ. 315) / «Πῆγε καί εἶπε (ενν.

ο Μιχάλης Δράμαλης) τῆς γυναικός μου· «Νά στείλῃς ναὐρῇς τόν Μακρυγιάννη, οὖθεν

εἶναι νά μήν περάσῃ ἀπό ἐκεῖνο τό σοκάκι, θά τόν σκοτώσουνε. Ἦρθαν καί μ’ ηὗραν

καί πῆγα ἀπό ἄλλο μέρος.» (2.3, σ. 322) / «Ἐκεῖ ὁποῦ πολεμούσαμεν εἰς τό παζάρι,

ὁποῦ μᾶς βάρεσαν ἄξαφνα, ἦρθαν καί μοῦ εἶπαν βαροῦνε τό σπίτι μου.» (2.2, σ. 324) /

«Μοῦ λέγει (ενν. ο Ψύλλας, γραμματέας Εσωτερικού)· «Διατί εἰσαι περαμένος μέ τήν

Κυβέρνηση; -Ὅτ’ εἶμαι μέ τόση φαμελιά καί δέν ἔχω νά τή ζήσω. Κι’ ὅταν κλέβαν οἱ

ἄλλοι κ’ ἔχουν καί τρῶνε τώρα, ἐγώ, τό γνωρίζεις ὁ ἴδιος, ἀγωνιζόμουν καί

 

πληγωνόμουν καί πλέρωνα κι’ ἀπό τά ἐδικά μου.» (3.2, σ. 359) / «Σκαλίζω τόν κῆπο

μου νά γένουν τά λάχανα νά φάγω μέ τά παιδιά μου καί μέ τόσες φαμελιές τῶν

σκοτωμένων ὁποὖναι εἰς τό σπίτι μου. Οἱ ἀγωνισταί, ὁποῦ ἀγωνίστηκαν, δέν τούς

δώσετε οὔτε ἕνα ἀριστεῖον· ἐνταυτῷ ὅσοι ἦταν μακρυά ἀπό τούς κιντύνους ὅλους τούς

δικιώσατε - βαθμούς, μιστούς πλουσιοπάροχους! Κι’ αὐτεῖνοι ὁποῦ ἀγωνίστηκαν

περπατοῦνε εἰς τόν ἕναν καί εἰς τόν ἄλλον νά φάνε κομμάτι ψωμί. Ἔχω καμπόσους

τοιούτους εἰς τό σπίτι μου, κύριε Ὑπουργέ (ενν. τον Σμάλτζη, υπουργό πολέμου), ὁποῦ

τούς θρέφω νά μήν πᾶνε διά ψωμί σέ κακές στράτες καί τούς βάλετε εἰς τούς νόμους

καί τούς κόψῃ ἡ τζελατίνα - θά τούς χρειαστοῦμεν καμιάν βολά· δι’ αὐτό σκαλίζω καί

δέν βάνω νιφόρμα (uniform, στρατιωτική στολή), ὅτι κορνιαχτίζεται ἀπό τό σκαλιστῆρι.

Κι’ ὅταν βγαίνω μέ χωρίς νιφόρμα, κι’ ὁ Βασιλέας νά εἶναι δέν τόν χαιρετῶ - οὔτε τόν

καταφρονῶ.» (3.4, σ. 381) / «Τόν μιστόν μου ἀφίνω διά τούς φτωχούς ἀγωνιστάς, μ’

ὅλον ὁποῦ κ’ ἐγώ εἰμαι φτωχός, ὅμως αὐτεῖνοι πεθαίνουν τῆς πείνας. Καί δι’ αὐτό μέ

ὑποπτεύθηκαν.» (3.3, σ. 408)

Φίλες και φίλοι, όπως καταλαβαίνετε, στα πλαίσια μιας ομιλίας δεν είναι εύκολο

να ειπωθούν όλα όσα από το έργο του Μακρυγιάννη πηγάζουν για τις γυναίκες. Έτσι,

προσπάθησα μέσα απ’ όσο γινόταν λιγότερες δικές μου παρεμβολές να πραγματευτώ

το θέμα, αφήνοντας την παραστατική περιγραφή του, να μιλήσει γι’ αυτό, διότι, όπως

έγραψε ο Γιώργος Σεφέρης (Δοκιμές, τ. 1 ος , σ. 255), αλλά κι εσείς θα διαπιστώσατε

μέσα από αρκετά από τα παραθέματα, «Τό περιεχόμενο τῆς γραφῆς τοῦ Μακρυγιάννη

εἶναι ὁ ἀτελείωτος και ὁ τραγικός ἀγώνας ἑνός ἀνθρώπου, πού μέ ὅλα τά ἔνστικτα τῆς

φυλῆς του ριζωμένα βαθιά μέσα στά σπλάχνα του, ἀναζητᾶ τήν ἐλευθερία, τό δίκιο, τήν

ἀνθρωπιά», τα οποία, θα πρόσθετα, υπηρετεί πολυδιάστατα.

Επίσης, από τον τρόπο που μιλάει για τις γυναίκες προκύπτουν χρήσιμες σκέψεις

και συμπεράσματα για την εποχή μας, η οποία παρά τη νομική ισοτιμία των

γυναικών, αυτές υφίστανται ποικίλες διακρίσεις, ενώ, από την άλλη, οι ίδιες οι

γυναίκες είχαν και έχουν να διαχειριστούν όχι μόνο το πώς τις βλέπουν και τις

αντιμετωπίζουν οι άλλοι, αλλά το πώς οι ίδιες προσδιορίζουν τον εαυτό τους και τη

θέση τους μέσα στην κοινωνία. Κι αυτό το δεύτερο, αν θέλετε, είναι το κρίσιμο, διότι

οι γυναίκες δεν αρκεί να κατακτούν ανδρικές, μέχρι πριν κάποια χρόνια, θέσεις στον

δημόσιο βίο, αλλά, αφού γίνουν μέρος τους, να τις διαχειρίζονται χωρίς να μιμούνται

αρνητικά ανδρικά πρότυπα και οφείλουν να έχουν κατά νουν πως δεν είναι εχθροί με

τους άνδρες, αλλά συνοδοιπόροι. Διότι αν κυριαρχεί ο αμοιβαίος σεβασμός, τότε οι

αποστάσεις και τα προβλήματα που από την συνύπαρξή τους υπάρχουν, λειαίνονται

και ο κοινωνικός βίος είναι πιο ειρηνικός.

Αυτά τα σημειώνω και με αφορμή τη χθεσινή Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας,

ημέρα μνήμης των αγώνων του κινήματος για τα δικαιώματα των γυναικών, των

οποίων τους καρπούς δρέπουμε οι γυναίκες των δυτικών κοινωνιών, αλλά πολλές

άλλες ανά τον κόσμο στερούνται και τα αυτονόητα, ακόμα και την εκπαίδευση, η

οποία θα μπορούσε κάπως ν’ αλλάξει τη ζωή τους.

Κλείνοντας, θέλω να ευχαριστήσω τη φιλόξενη Στέγη Γραμμάτων «Κωστής

Παλαμάς», την Εταιρεία Λογοτεχνών Ν/Δ Ελλάδος που περιέλαβε στο πρόγραμμα

των Φιλολογικών Βραδινών την ομιλία μου, με την οποία τιμά και την Παγκόσμια

Ημέρα της Γυναίκας, και φυσικά όλους εσάς που με τιμήσατε με την παρουσία και

την προσοχή σας.

ΝΙΚΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ: Βιβλιοπαρουσίαση ‘‘Μονής Φιλοθέου Νεοκάστρου, Το ερειπωμένο μοναστήρι’’ του ΗΛΙΑ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

 

NIKOΣ  ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

 

Βιβλιοπαρουσίαση ‘‘Μονής Φιλοθέου Νεοκάστρου, Το ερειπωμένο μοναστήρι’’

Συγγραφέας : Ηλίας Στ. Δημητρόπουλος

στη Στέγη Γραμμάτων ‘‘Κωστής Παλαμάς’’.

 

Κύριε Πρόεδρε, Αξιότιμοι Κυρίες και Κύριοι Καλησπέρα σας

από το φιλόξενο και παράλληλα ιστορικό χώρο της Στέγης

Γραμμάτων ‘‘Κωστής Παλαμάς’’.

Είναι μεγάλη τιμή και συνάμα τεράστια ευθύνη, να παρουσιάσω

μαζί με τον καταξιωμένο Φιλόλογο και Συγγραφέα Κύριο Κώστα

Αθανασόπουλο, με συντονιστή τον Πρόεδρο της Εταιρείας

Λογοτεχνών Νοτιοδυτικής Ελλάδος Κύριο Λεωνίδα Μαργαρίτη, το

βιβλίο έκδοσης Πολιτιστικού Συλλόγου Νεοκάστρου ‘‘ΠΑΝΑΓΙΑ

ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΝΕΟΚΑΣΤΡΟΥ Το ερειπωμένο Μοναστήρι’’ του

Κυρίου Ηλία Δημητρόπουλου και τον ευχαριστώ πολύ.

Αν και κατάγομαι από την Πάτρα, εντούτοις η σχέση με τη

Ναυπακτία είναι πολύ στενή και κάθε φορά συγκινούμαι όταν

επισκέπτομαι την περιοχή και συναναστρέφομαι με τους

Ναυπάκτιους. Έχω γνωρίσει καταπληκτικούς ανθρώπους και

συμμετέχω σε πολλές εκδηλώσεις τόσο στη Ναυπακτία, όσο και

στην Πάτρα, μέσω κυρίως του υπεραιωνόβιου Συνδέσμου των ‘‘Εν

Πάτραις Ναυπακτίων ο Άγιος Χαράλαμπος’’.

Με τον Συγγραφέα, μας συνδέει μια στενή φιλία η οποία

ξεκίνησε από την ανάδειξή μας ως Τακτικά Μέλη της Αεροπορικής

Ακαδημίας πριν από πολλά χρόνια, συνεχίστηκε με τις

πνευματικές αναζητήσεις και τη συγγραφή, συμμετέχουμε ως

Τακτικά Μέλη και Ομιλητές των Φιλολογικών Βραδινών, της

Εταιρείας Λογοτεχνών Νοτιοδυτικής Ελλάδος. Η φιλία αυτή ημέρα

με την ημέρα θεριεύει διότι οι ρίζες της είναι βαθιές και γερές, είμαι

δε ευτυχισμένος γι’ αυτό. Άλλωστε ο Αριστοτέλης είπε : ‘‘Φιλία εστί

μία ψυχή εν δυσί σώμασιν ενοικουμένη’’, δηλαδή : Η φιλία είναι μια

ψυχή που κατοικεί σε δυο σώματα. Έχω επισκεφθεί το Νεόκαστρο

το χωριό που σε μικρή απόσταση βρίσκεται ‘‘Το ερειπωμένο

Μοναστήρι’’, πέντε φορές στην εορτή της Αναλήψεως, όπου εκτός

των άλλων μου δόθηκε η ευκαιρία να προσκυνήσω το παλαίφωτο

Μοναστήρι της Παναγίας Φιλοθέου Νεοκάστρου και νιώθω

πραγματικά ευλογημένος.

 

Από αυτό το βήμα, συγχαίρω θερμά τον Συγγραφέα Κύριον

Ηλία Δημητρόπουλο, για το εξαιρετικό βιβλίο του με τον

προαναφερόμενο τίτλο, που σήμερα παρουσιάζεται εδώ στην οικία

που γεννήθηκε ο δεύτερος Εθνικός μας ποιητής ο Κωστής

Παλαμάς. Αυτό το βιβλίο είναι το δέκατο που ο Συγγραφέας έχει

εκδώσει και έχω διαβάσει όλα τα βιβλία του.

Στη βορειοανατολική πλευρά της Αγιορείτικης χερσονήσου, σε

υψόμετρο 316 μέτρα, βρίσκεται η Ιερά Πατριαρχική και

Σταυροπηγιακή Μονή Φιλοθέου. Κτίστηκε το τελευταίο τέταρτο του

10ου αιώνα από τον Όσιο Φιλόθεο και είναι αφιερωμένη στον

Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Εφέστια εικόνα της μονής είναι η

Παναγία η Γλυκοφιλούσα που την αγιογράφησε ο Ευαγγελιστής

Λουκάς. Ως μέγα θησαύρισμα κατέχει το άφθαρτο δεξί χέρι του

Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου . Στη Μονή φέρεται να

ηγουμένευσε ο Άγιος Διονύσιος ο εν Ολύμπω , όπως επίσης

μόνασαν ο Δάσκαλος του Γένους Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός,

γνωστός και ως Πατροκοσμάς και ο μακαριστός Γέροντας

Εφραίμ o Φιλοθείτης ή Γέροντας Εφραίμ της Αριζόνας.

Σήμερα όμως θα αναφερθούμε για την ιστορική - θρησκευτική

διαδρομή της ομώνυμης ‘‘Παναγίας Φιλοθέου Νεοκάστρου’’,

μέσα από τις σελίδες του βιβλίου που εκπόνησε ο Κύριος Ηλίας

Δημητρόπουλος.

Στην Ελληνική βιβλιογραφία έχουν εκδοθεί ελάχιστα βιβλία για

Μοναστήρια που βρίσκονται σε κάποια γωνιά της πατρίδας μας και

τώρα μπορεί να είναι ερειπωμένα. Έγραψαν όμως τη δική τους

θρησκευτική και ιστορική πορεία, η οποία είναι αξιοθαύμαστη.

Εκπονήθηκαν ίσως από κάποιους συνανθρώπους μας, οι οποίοι

ΔΕΝ είναι απαραίτητα Επιστήμονες ή κάτοχοι ειδικών γνώσεων

Ιστορικοί, Θεολόγοι κτλ., αλλά ένοιωσαν την ηθική υποχρέωση ότι

ήρθε η στιγμή να καταγραφεί η ιστορία αυτών των Μοναστηριών.

Στην προκειμένη περίπτωση, ήρθε το πλήρωμα του χρόνου για τη

Παναγία Φιλοθέου Νεοκάστρου, να γίνει γνωστή σε πολλούς

ανθρώπους από τις σελίδες του εν λόγω βιβλίου, με σκοπό να

τιμηθεί και να μην ξεχαστεί η πολύχρονη παρουσία της στην

Ναυπακτία.

Το Θέμα του βιβλίου αφορά την Υπεραγία Θεοτόκο και ένα

Μοναστήρι στο Νεόκαστρο Ναυπάκτου, που έκτισαν οι κάτοικοι

της περιοχής πριν από πολλά χρόνια για να την τιμήσουν, την

δοξάσουν, την προσκυνήσουν, να ζητήσουν την προστασία και τη βοήθειά Της. Άρα, τουλάχιστον είναι Θεάρεστη η προσπάθεια και

τελικά η εκπόνηση αυτού του βιβλίου, από τον ευσεβή συγγραφέα.

Η Παναγία Φιλοθέου Νεοκάστρου βρίσκεται πάρα πολύ κοντά

στο γενέθλιο χωριό του συγγραφέα και μ’ αυτό το βιβλίο τιμά

πρωτίστως τη Μητέρα Όλων μας και δευτερευόντως το χωριό και

τους συγχωριανούς του.

Ο συγγραφέας βασίστηκε στην ευλάβειά του προς την

Θεομήτορα - άλλωστε σε πολλά σημεία επικαλείται τη Βοήθεια Της

- και με πυξίδα την καρδιακή αγάπη για τη γενέθλια γη, μας

παραδίδει σήμερα ένα έξοχο ιστορικό και θρησκευτικό βιβλίο, άξιο

να διαβαστεί από μεγάλο πλήθος αναγνωστών Ναυπάκτιων και

ΜΗ.

Η ενασχόληση και η έρευνα του Συγγραφέως γι’ αυτή τη Μονή,

είναι πλήρης, υποδειγματική και με σιγουριά λέω πολύ κοπιώδης.

Το αποτέλεσμα όμως είναι καταπληκτικό και εντυπωσιάζει τον

οποιονδήποτε αναγνώστη, ακόμα και τον πιο απαιτητικό. Τα

πολλά στοιχεία που έχουν συμπεριληφθεί στο βιβλίο, είναι όλα

τεκμηριωμένα, εντυπωσιάζουν, αποδεικνύονται με πληθώρα

εγγράφων από πολλές πηγές και βιβλιογραφία, δεν

αμφισβητούνται και οδηγούν σε ασφαλή συμπεράσματα για την

πορεία της Μονής ανά τους αιώνες. Το πάσης φύσεως υλικό

υποστήριξης του βιβλίου, (φωτογραφίες, επιστολές, δωρεές,

ονόματα, κείμενα, βιωματικές μαρτυρίες κτλ.), είναι πολύ πλούσιο,

φανερώνει την αλήθεια του λόγου και τη σπουδαιότητα των

αναφερομένων σ’ αυτό, έχουν δε παρατεθεί με αριστουργηματικό

τρόπο. Είναι αξιοσημείωτες οι μαρτυρίες ανθρώπων, που ο

Συγγραφέας ανέτρεξε για να υλοποιήσει το πόνημά του. Πολύ

μεγάλο ενδιαφέρον έχουν τα Οθωμανικά Κατάστιχα των ετών

1520, 1569, 1645 των περιοχών Νεοκάστρου, Βομβοκούς και

Σκάλας - όντως αυτή η περίοδος ήταν σκοτεινή και με την έρευνα

φωτίστηκε - που παραθέτει ο Κύριος Δημητρόπουλος για να

αποδείξει τα γραφόμενά του. Στον αναγνώστη του βιβλίου εκτός

των άλλων αφήνει μια ζωηρή αίσθηση για την πληρότητα αυτών.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρείς περιόδους χρονολογικά, όχι μόνο

για καλύτερη ανάγνωση, αλλά ιστορικά η Μονή είχε τρεις

σημαντικούς σταθμούς. Πρώτα παρουσιάζεται η αρχική περίοδος

από τον 13 ο αιώνα έως το 1695. Κατόπιν από το 1695 έως το 1833

και τέλος από το 1898 έως σήμερα. Σ’ αυτές τις περιόδους έχουν

καταγραφεί σημαντικά ιστορικά στοιχεία όπως :

 

α. η ίδρυση της Μονής.

β. η καταστροφή της από τον εξωμότη Λιμπεράκη Γερακάρη.

γ. η τεκμηρίωση της λειτουργίας της Μονής από τα Οθωμανικά

κατάστιχα, μάλιστα ήταν και οικονομικά ενεργή.

δ. η παράλληλη πορεία των δύο αδελφών Μονών της περιοχής

ε. η συμβολή της στην Επανάσταση του 1821.

στ. η μάχη πλησίον της Μονής το 1827 μεταξύ Οθωμανών και του

Οπλαρχηγού Γιάννη Φαρμάκη - Κραββαρίτη,

ζ. η διάλυση της Μονής με Διάταγμα του 1833 της Βαυαρικής

Αντιβασιλείας.

η. η ανοικοδόμηση και οι κατά καιρούς βελτιώσεις του Ναού.

Η όλη πορεία του Μοναστηριού εξιστορείται με πολύ μεγάλη

προσοχή στις λεπτομέρειες και ξεχωριστά για κάθε περίοδο.

Πολλά είναι τα σημεία αν όχι όλα του βιβλίου που μπορούν να

μνημονευθούν και να τονιστούν. Εάν όμως πρέπει να

σταχυολογήσουμε κάποια από αυτά, κατά την άποψή μου είναι :

α. η ονομασία,

β. η τύχη των ιερών κειμηλίων, της καμπάνας, του Δισκοπότηρου,

της περιουσίας και τα ιστορικά έγγραφα,

γ. η αλληλογραφία του Συγγραφέως με την Ι.Μ. Φιλοθέου Αγίου

Όρους,

δ. η περίοδος του Απόκαυκου και οι διαμάχες του

ε. οι Αρχοτζίδες

στ. το βενετικό οικόσημο του Δόγη Πασκουάλε Μαλιπιέρο (1392 -

1462) στο αδελφό Μοναστήρι Προδρόμου Βομβοκούς

ζ. η Αρχαιολογική παρέμβαση

η. η συμβολή του Πολιτιστικού Συλλόγου Νεοκάστρου.

Ο συγγραφέας κατορθώνει με τη γραφή του που οδηγούν σε

ζωντανές εικόνες, να ταυτιστεί απολύτως ο αναγνώστης με όλα

αυτά που αφορούν το Ερειπωμένο Μοναστήρι και αυτό είναι πολύ

σπουδαίο προσόν που κατέχει. Δίδεται η ευκαιρία επιπροσθέτως

στον αναγνώστη, να μάθει ακόμα περισσότερα για ο Μοναστήρι,

να προσφέρει όσο μπορεί με οποιοδήποτε τρόπο σύμφωνα με τις

δυνατότητές του, γι’ αυτόν τον Οίκο του Θεού. Επιτυγχάνει τελικά

να βαδίσει και αυτός στα βήματα της Μονής, να αισθανθεί όλα όσα

συνέβησαν αυτούς τους οκτώ αιώνες, να νιώσει κατάπληξη και

σχεδόν ίδια συναισθήματα με τον Συγγραφέα.

 

 

Η γλώσσα είναι απολύτως κατανοητή, δεν δυσκολεύει κανέναν,

όπου χρειάζεται χρησιμοποιεί λέξεις ή εκφράσεις της περιοχής

(π.χ. η γίδα στάλιζε κτλ.), δίδοντας ένα διαφορετικό στυλ γραφής.

Στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου υπάρχει το Γλωσσάρι, που

επεξηγούνται οι λέξεις που τυχόν δεν είναι γνωστές στο

αναγνωστικό κοινό. Η πλήρης νόηση του κειμένου και η ευχέρεια

ανάγνωσης, χαρακτηρίζει το βιβλίο.

Θετική απήχηση έχουν τα ποιήματα ‘‘Το Εκκλησάκι’’, ‘‘η

Παναγία Φιλοθέου Του Νιόκαστρου’’, ‘‘Του Νιόκαστρου η Παναγιά’’

των γνωστών ποιητών Άγγελου Βλάχου, Γεώργιου Αθανασιάδη

Νόβα και Αικατερίνης Βασιλοπούλου - Κατσικογιάννη αντίστοιχα,

που συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο.

Ενδεικτικά θα διαβάσω το ποίημα του Γεωργίου Αθανασιάδη

Νόβα.

 

Απ’ το παλιομονάστερο δεν έμεινε σημάδι :

καμάρα ψηλοκρέμαστη, πελεκητή κολώνα,

Τα γκρεμισμένα μάρμαρα κλαδί το παρακλάδι

ο λόγγος τα παράχωσεν αιώνα τον αιώνα.

Όμως μεγάλη η χάρη σου, Παρθένα Φιλοθέη,

πολλές νύχτες στο σπίτι σου, πολλοί το λένε κι άλλοι

ανάβει χρυσοκάντηλο και ως την αυγούλα καίει

Σιμώνουμε και χάνεται, φεύγουμε ανάβει πάλι !

 

Εντυπωσιακές είναι οι φωτογραφίες του βιβλίου που επεξηγούν

και βοηθούν πάρα πολύ στην ανάγνωση.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Πρόλογος του Κυρίου

Χαράλαμπου Χαραλαμπόπουλου Ιστορικού, Επίτιμου Προέδρου

ΕΝΑΜ και ΟΣΥΝ καθώς επίσης και η επίσκεψή του στη Μονή τον

Μάρτιο του 2023.

Στο βιβλίο θα πρέπει να προσεχθούν ιδιαιτέρως από τον

αναγνώστη τα δύο Επίμετρα, τα Επιλεγόμενα (στο δια ταύτα) και

το Παράρτημα, όπου ο συγγραφέας κάνει κατάθεση ψυχής προς

την Παναγία και τον τόπο που πρώτη φορά είδε το φως αυτού του

κόσμου.

 

 

Δεν έχει παραλείψει ο Συγγραφέας ν’ αναφέρει τους Ιερείς που

ιερούργησαν, ούτε λησμόνησε όλους όσους συνέδραμαν με

οποιοδήποτε τρόπο στο Μοναστήρι.

Ο Κύριος Δημητρόπουλος έγραψε για ένα πολύ ιδιαίτερο

σημείο πλησίον του χωριού που γεννήθηκε και μεγάλωσε τα

καλοκαίρια, το ερειπωμένο Μοναστήρι της Παναγίας Φιλοθέου.

Στηρίχθηκε εκτός από τις πηγές και τα στοιχεία, στις πολλές

μνήμες που είχε από αυτόν τον ιερό τόπο. Έγραψε με θεοσέβεια,

με σεβασμό, με αγάπη για το χώρο και τον τόπο, σε κανένα σημείο

δεν υπερέβαλε, τα στοιχεία άλλωστε αποδεικνύουν την ορθότητα

αυτών.

Ξεχωριστή μνεία πρέπει να γίνει, στον Ιεράρχη Ναυπακτίας και

Αγίου Βλασίου Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη κ.κ. Ιερόθεο, που στις

13 Σεπτεμβρίου αυτού του έτους, τέλεσε Αρχιερατική Θεία

Λειτουργία στη Μονή. Ο Σεβασμιώτατος τίμησε τον Συγγραφέα και

το βιβλίο με την ευλογία του, τον πεφωτισμένο Πρόλογό του, την

επίσκεψή του στη Μονή, την παρουσία του στην εκδήλωση

παρουσίασης του βιβλίου που έγινε την προαναφερόμενη

ημερομηνία στην πλατεία Χοχλαστή του χωριού Νεόκαστρο

Ναυπακτίας. που πραγματικά την λάμπρυνε και με πολλούς

άλλους τρόπους.

Ο αναγνώστης διαβάζοντας το βιβλίο θα νιώσει ευλάβεια,

συγκίνηση και ευχαρίστηση. Θα νιώσει επίσης την αγωνία την

πίστη, τη σεμνότητα τον θαυμασμό, την προσήλωση και τη μεγάλη

αγάπη του Συγγραφέα για την Παρθένο Μαρία η οποία διαφαίνεται

σε όλες σχεδόν τις σελίδες.

Συγχαρητήρια στον Πολιτιστικό Σύλλογο Νεοκάστρου, που

πέρα των θαυμάσιων εκδηλώσεων που συνεχώς κάνει, εξέδωσε

για πρώτη φορά βιβλίο και είναι αυτό το πολύ σημαντικό βιβλίο.

Είμαι σίγουρος ότι θα διαβαστεί από πλήθος ανθρώπων και θα

κοσμήσει πολλές βιβλιοθήκες.

Εάν κάποιοι είναι παρόντες από την αρμόδια Αρχαιολογική

Υπηρεσία ή θα μάθουν για το σημερινό δρώμενο και το εν λόγω

βιβλίο, εύχομαι ν’ ασχοληθούν υπηρεσιακά και επιστημονικά μ’

αυτή τη Μονή, διότι αφ’ ενός μεν αξίζει η έρευνα και αφ’ ετέρου

κατά την ταπεινή μου άποψη, το οφείλουν στη μνήμη του

συναδέλφου τους, Νικόλαου Καπώνη.

 

Κύριε Δημητρόπουλε σήμερα έχουμε στα χέρια μας αυτό το

καλαίσθητο και εντυπωσιακό βιβλίο. Με την συγγραφή και την

έκδοσή του, πετύχατε απόλυτα τον στόχο σας, που ήταν η

ανάδειξη αυτού του ερειπωμένου Μοναστηριού. Παράλληλα

πετύχατε να θυμηθούμε ή να μάθουμε σπουδαίους σταθμούς από

την ιστορία της Ναυπακτίας αυτών των ετών. Το βιβλίο σας είναι

ιστορικό, άρτιο, καλογραμμένο, έχει γίνει μεγάλη και σοβαρή

έρευνα και οδηγεί στο ασφαλές συμπέρασμα, ότι είσαστε ένας

Ιστοριοδίφης με όλη τη σημασία της λέξης. Εξάλλου η λαμπρή

τριακονταπενταετής (35ετής) διαδρομή σας στην Πολεμική

Αεροπορία και η υστεροφημία που σας συνοδεύει έκτοτε,

προοιώνιζε ότι θα διαπρέπατε και στον πνευματικό τομέα.

Σας συγχαίρω θερμώς για την εξαίρετη συγγραφή σας. Είμαι

σίγουρος ότι αυτή έγινε με τη βοήθεια της Θεομήτορος και την

ευσέβειά σας προς το πρόσωπό Της. Μ’ αυτή τη συγγραφή δεν

ανάψατε μόνο ένα κερί στη Χάρη της, αλλά λαμπάδα μεγαλύτερη από το μπόι σας.

Καλοτάξιδο το βιβλίο σας Αγαπητέ φίλε, συνάδελφε,

συνοδοιπόρε στις πνευματικές αναζητήσεις Κύριε Ηλία

Δημητρόπουλε. Εύχομαι να είσαστε υγιείς και υπό την Σκέπη της

Υπεραγίας Θεοτόκου Εσείς και η οικογένειά σας. Το βιβλίο σας να

διαβαστεί από πάρα πολλούς αναγνώστες διότι το αξίζει. Να

συνεχίσετε με τον ίδιο ζήλο στην έρευνα και τη συγγραφή.

Προτείνω σύντομα να ασχοληθείτε με παρόμοιο θέμα, διότι

πραγματικά λείπουν τέτοιες συγγραφικές προσεγγίσεις από την

Ελληνική Λογοτεχνία και όταν γράφονται την κοσμούν. Εύχομαι

στο εγγύς μέλλον να έχουμε το επόμενο βιβλίο σας, που είμαι

σίγουρος ότι θα είναι ιστορικό και μάλιστα γύρω από την

Ναυπακτία που τόσο πολύ αγαπάτε!

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης σ’ ένα από τα ελάχιστα

ποιήματά του γράφει:

 

«Γλυκιά Παρθέν’ αξίωσε με

νάρθω και πάλι στο ναό σου

όπου φυσά γλυκά η αύρα

στο ρέμα στα πλατάνια μυστικά!».

 

8

 

Ο Κωστής Παλαμάς προσεύχεται μυστικά και γράφει:

 

«Πρόστρεξε, Μυροφόρα

Μονάχα Εσένα πίστεψα και λάτρεψα

μονάχα Εσένα από τα πρωινά γλυκοχαράματα

Κι ως τώρα μεσ’ τα αιματοστάλακτα

μιας οργισμένης δύσης

 

Δέσποινα, στήριξέ μ’ Εσύ και μη μ’ αφήσεις.»

 

Μια Ελληνική Παροιμία λέει :

‘‘Εκεί που καίει τ’ Άγιο Φως, άλλη φωτιά δεν πιάνει’’.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για το αμέριστο ενδιαφέρον και την

προσοχή που επιδείξατε.

 

Νίκος Γεωργ. Αθανασίου.