ανανδαανδρεεασ

 Ομιλία Ανδρέα Λάζαρη Καθηγητής-Συγγραφέας

Στόν κύκλο των Φιλολογικών Βραδινών της Εταιρείας Λογοτεχνών

Νοτιοδυτικής Ελλάδος σε συνεργασία με τη Στέγη Γραμμάτων "ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ"

Δευτερα  18η Μαίου 2026

Θέμα "Από τον Αιχύλο στο Βρεττάκο "Ο Προμηθέας Δεσμώτης"

Το αφηγηματικό ποίημα Ο Προμηθέας διαιρείται σε τέσσερις

αφηγηματικές ενότητες. Στην πρώτη ενότητα πρωταγωνιστές είναι Ο

Προμηθέας και ο Δίας. Συμμετέχουν ο Δευκαλίων και Η Πύρρα, ο

Εφέστιος, ο Ήφαιστος, Το Κράτος και η Βία, Το Πλήθος, ο Κορυφαίος,

μια φωνή, πολλές Φωνές. Κυριαρχεί ο διάλογος μεταξύ Προμηθέα και

Δία. Η Αρχική Κατάσταση είναι η διαδικασία τιμωρίας του Προμηθέα

και η πρόσδεσή του στον βράχο με κρίκους. Πομπός είναι ο Δίας και

Βοηθοί ο θεός Ήφαιστος και το Κράτος και η Βία. Ο ίδιος αναγγέλλει την

μορφή της τιμωρίας και την αιτία : «Κ΄εκεί που ακουμπώ/ τη μακριά

μου αστραπή σαν ακίνητο δάκτυλο, στο απόκρημνο αυτό βουνό/ να τον

δέσετε ! Κ΄εκεί που σας δείχνω ! / Για να ευφραίνεται κι ο ήλιος καθώς/

θ΄ανατέλλει κόκκινος-κόκκινος/ κάθε πρωί, βρίσκοντας τον εκεί/ με το

στήθος του τρύπιο και χωμένο/ του γύπα ολόκληρο/ μέσα του, να

τραβάει το συκώτι του/ προς τα έξω! Την ουράνια μου τάξη/ δεν

βουλήθης λοιπόν να χαλάσεις επίορκε; Θα μικρύνω τις μέρες, θα

μακρύνω τις νύχτες σου!/ Θα καλείς σε βοήθεια, θα σε ακούει/ η

έρημος και κανένας δεν θάρχεται!»[18] Η βασική κατηγορία συνίσταται

στην ανατροπή της ουράνιας Τάξης. Η διασάλευσή της θα ανέτρεπε την

καθεστηκυία τάξη πραγμάτων.

Οι δυο βοηθοί πλειοδοτούν στις εντολές, υπακούοντας στον

Εξουσιαστή και αφεντικό. Ο Ήφαιστος, μάλιστα, πλειοδοτεί στην

εθελόδουλη ταπεινοσύνη του, ευγνωμονώντας τον Δία που κάποτε τον

τιμώρησε : «Κανένας δεν ξέφυγε ποτέ / απ΄το κράτος κι απ΄τη Βία σου,

Δία,/ που κρίνεις σωστά κ΄ήταν πάντοτε δίκιες/ οι σκληρές τιμωρίες

σου! Ακόμη κι εγώ/ νιώθω τόση αγαλλίαση, κάθε φορά/ που σκέφτομαι

πόσο δίκαια με τίναξες/ κάτω στο βάραθρο κ΄έσπασες το ένα/ πόδι

μου κάποτε !»[17]

Στο πλαίσιο του πρωταρχικού διαλόγου, που συνιστά φάση της

Κύριας Δοκιμασίας, σύμφωνα με το αφηγηματικό μοντέλο του

Greimas, 1 ενσωματώνοντας και την δοκιμασία χαρακτηρισμού, ο

Προμηθέας έχει ήδη αποκτήσει την ηρωϊκή ιδιότητα με την διανομή της

 

1 Algirdas J. Greimas, Δομική Σημασιολογία, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2005, μτφρ. Γιάννης Παρίσης.

Ερατοσθένης Γ. Καψωμένος, ΑΦΗΓΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2003, Η ΔΟΜΙΚΗ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ

ΤΟΥ Α. J. GREIMAS, 113-134.

 

φωτιάς στον Άνθρωπο, την οποία τώρα καλείται να επιβεβαιώσει με την

αντίστασή του απέναντι στον Δία και τα βασανιστήρια που επιδέχεται.

Ο Προμηθέας προειδοποιεί τον Δία για την μεγάλη ανατροπή, την

επερχόμενη, της εξουσίας του. Αρνείται να συμβιβαστεί ή να

υποχωρήσει στις απειλές του Δία και αναλαμβάνει τον ρόλο του

υπερασπιστή του ανθρώπινου γένους. Τονίζει ότι η άγνοια και ο φόβος

ήταν τα στοιχεία πάνω στα οποία θεμελιώθηκε το Κράτος του Δία και

ότι η «σημερινή» μέρα της κλοπής της φωτιάς αποτελεί την κατάρρευση

της εξουσίας του. Ο απογαλακτισμός μετατρέπεται σε επαναστατική

πράξη, που συνιστά ευθεία αμφισβήτηση της ισορροπίας, καθότι ο Δίας

με ύβρεις και απειλές κατά των ανθρώπων προσβάλλει τη γη και τα

γένη της : «Στη φωτιά που σου πήρα θα τυλίξω/ το άδικο και θα ρίξω τη

στάχτη του/ στον αέρα.»[18]

- Ανατρέποντας όλες σου τις θύελλες/ οι άνθρωποι, θα σε φτάσουν με

τους/ κεραυνούς σου δυό-δυό κρεμασμένους/ στα δόντια τους!»

-«Καταχθόνιες και πρόσκαιρες είναι οι δυνάμεις σου!/ Τις ξέρω καλά

κ΄επειδή το γνωρίζεις,/ όσο το σκέφτεσαι τόσο κι αυξαίνει/ πιότερο ο

φόβος σου.»[19]

-Ποιος σου ζήτησε έλεος; Το Κράτος σου-μίσος/ μπορεί να κινήσει τις

δυνάμεις του όπως/ θέλει εναντίον μου»[21]

-«Την απάντηση Δία, στο θεό και στο φόβο/ σου την έδωσα σήμερα για

πάντα όταν/ κλέβοντας τη φωτιά την κατέβαζα/ στο ανθρώπινο γένος.

Κι αν σε διάκοψα/ τώρα, ήταν γιατί δεν το άντεχα/ άλλο, να σερ ακούω

να προσβάλλεις/ την ζωή και τα γένη της, εμένα, τη γη,/ τα σοφά της

λουλούδια, το βαθύ και ωραίο/ σύμπαν ολόκληρο ! μια λοιπόν/ και δε

βρίσκεις πως περσεύουν τα μάταια/ λόγια, συνέχισε! Βρόντα και

φώναζε παλι/ τους δούλους σου! Άλλο σε μένα έχεις/ να ειπείς;[21]

Η διαλεκτική αντιπαράθεση οδηγείται στα άκρα μέσα από την

λεκτική αντιδιαστολή, όπου η χρήση των δύο ιδιολέκτων, η γλωσσική

αποτύπωση κατά Μπαχτίν, απεικονίζει σε σημασιακό επίπεδο την

ιδεολογική και κοινωνική διαπάλη. Εκπροσωπώντας το Θεϊκό βασίλειο,

την παγιωμένη κοινωνική και θεσμική διαστρωμάτωση. Αλαζονεία,

υποτίμηση, κυριαρχική επιβολή του Θεού πάνω στους ανθρώπους, η

ζωή των οποίων φαίνεται να εξαρτάται απόλυτα από τον Δία. Σε μια

μόνο ομιλία του Δία, ανιχνεύεται έξι φορές το Εγώ και δύο φορές η

έκφραση «Εγώ είμαι ο Κύριος». Μια ιδιοκτησιακή αντίληψη του

συνυπάρχειν, που ανάγει την κοινωνική ύπαρξη σε αυθαίρετη

υπαρξιακή μεγαθυμία του Πατέρα-θεού. Απολυταρχική ιδεολογία και

μονοθεϊκή λατρεία. Η κοσμική και κοινωνική ισορροπία βρίσκεται στα

χέρια του Μονάρχη θεού, ακόμα και τα φυσικά στοιχεία λειτουργούν

υπό την επίδραση της δύναμής του : «Το ανθρώπινο γένος/ εγώ το

προστάτευα κ΄εγώ του επέτρεπα/ να υπάρχει μαζί με όλα τ΄άλλα μου

ζώντα,/ ερπετά ή πετούμενα, ενάλια ή τετράποδα! / Εγώ είμαι ο Κύριος

που μπορώ να θελήσω!/ Εγώ είμαι ο Κύριος που μπορώ να διατάξω/Το

νήμα της μοίρας του εγώ το κρατώ,/ εγώ θα διευθύνω την τύχη του

πάντοτε!»[20]

Στην πρώτη, λοιπόν, σκηνή, παρουσιάζονται οι δύο βασικοί

πρωταγωνιστές του ποιήματος, σε μια έντονη ρηματική αντιπαράθεση,

που σε επίπεδο δομών βάθους αντανακλά την κεντρική ιδεολογία του

ποιήματος. Ο Προμηθέας ως αντιπρόσωπος του ανθρώπινου γένους

αποτολμά την θέσμιση ενός αυτόνομου πολιτισμού και κοινωνικού

συνόλου, αναβαθμίζοντας τον Άνθρωπο σε δημιουργό μιας

αυτεξούσιας Πολιτείας, με υλική αυτάρκεια και πολιτική Δημοκρατία.

Με θάρρος και γενναιότητα απέναντι στην θεϊκή Μονοκρατορία της

πατρικής Εξουσίας, διέβη τον ιστορικό Ρουβίκωνα προς την διαρκή

ιστορική χειραφέτηση του Ανθρώπου. Ο Δίας, αλαζονικός και

εξουσιαστικός, υιοθετώντας μια βιολογική εξόντωση του αντίπαλου

μέσω της Βίας, νιώθει πανίσχυρος και θεωρεί ότι θα καμφθεί η

επαναστατική ορμή του Ήρωα, κυρίως δε ότι δεν θα τον ακολουθήσουν

οι υπόλοιποι άνθρωποι.

Ακολουθεί μια δεύτερη εκτεταμένη σκηνή, με την συμμετοχή του

Προμηθέα και των εκπροσώπων του ανθρώπινου γένους.