ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ:Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ ΜΕΣΑ ΑΠΌ ΤΟ ΈΡΓΟ ΤΟΥ
ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ:Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ ΜΕΣΑ ΑΠΌ ΤΟ ΈΡΓΟ ΤΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
Ομιλία στο Φιλολογικό Βραδινό της 16/11/2026
| |||
Η επίδραση της ζωής του Ανδρέα Καρκαβίτσα στα έργα του.
Αρχίζω την ομιλία μου με στοιχεία από άρθρο του Κωστή Παλαμά στην εφημερίδα Ελεύθερος Λόγος, σαν μνημόσυνο στον θανόντα του Ανδρέα Καρκαβίτσα.
«ΚΑΙ Ο ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ.
Στις 24 του μήνα, που περνούμε στα 1922, πέθανε στο Μαρούσι ο Αντρέας Καρκαβίτσας κι ο τάφος του ανοίχτηκε εκεί… Καθώς είμαι αργοκίνητος και σχεδόν ακίνητος, δεν μου δόθηκε η χάρη να επισκεφτώ, προσκυνητής, τον τάφο του. Ένας φτωχικός σταυρός, καθώς άκουσα, τον σημαδεύει. Μια πιστή γυναίκα του ανάφτει το καντήλι. Τι άλλο; Δεν γνωρίζω ακόμα αν ο σταυρός στέκεται στη θέση του, αν του καντηλού το λάδι ως την ώρα καίγεται. Μα το μνήμα - είμαι βέβαιος - απομένει έρημο. Κανείς δεν το θυμάται, κανείς νέος δεν το αποζητά… Καμμία λιγερή … δεν θα πήγε με λουλούδια να μοσχοβολήσει τον ύπνο του μεγάλου καλλιτέχνη. Και αυτή η αφροντισιά στέκεται ακολούθημα της αδιαφορίας του κόσμου μας… Ευτυχής είμαι, που πρώτος, αμέσως από την πρώτην του εμφάνιση εκήρυξα την αναγνώριση…»α
Ο Καρκαβίτσας διακρίθηκε και μελετήθηκε σαν λογοτέχνης. Εμείς τον προσεγγίζουμε σαν άνθρωπο, που η ζωή του καθορίστηκε από τους κοινωνικοοικονομικούς καταναγκασμούς της παραδοσιακής αγροτικής κοινωνίας, το οικογενειακό σύστημα και τις πολιτικές σχέσεις. Υπερασπίστηκε με την πέννα τις ιδέες του, ενώ οι αντίπαλοί του τον αντιμετώπισαν με τιμωρητικό ξίφος.
Γεννήθηκε την 12η Μαρτίου 1865 στα Λεχαινά και ήταν πρωτότοκος γιός του Ρουμελιώτη Δημητρίου Καρκαβίτσα και της Άννας Σκαλτσά, ένα ζευγάρι που πάλευε για τη ζωή και τη δημιουργία. Η μάνα του μια ορφανή Λεχαινίτισσα χαρακτηριζότανε από μελαγχολία, ένα χαρκατηριστικό, που κληρονόμησε και διέκρινε τον Καρκαβίτσα στη ζωή του. Αυτή η μάνα φρόντισε να υπάρχει η σωστή οικογένεια, κάτι, που είχε στερηθεί στη ζωή της. Εούτο επηρέασε τον Ανδρέα, που σε όλη του τη ζωή θυμότανε και αναζητούσε την ήρεμη ζωή στην πατρική οικογένεια.
Η ζωή του συνοδεύοταν από κατήφεια και στενοχώρια από τη νεαρή του ηλικία. «Εγώ, γράφει, είμαι πάντα ο ίδιος· δέκα ώρες πικραμένος χωρίς λόγο, δύο ώρες χαρούμενος πάλι δίχως λόγο. Μέσα στη μικρή καμπίνα μου, μαζεύω από εδώ και από κεί ό,τι μπορεί να μεθάει τα μάτια μου, μαζεύομαι κ’ εγώ ο ίδιος και μοιρολογάω την ανθρωπότητα και πρώτα τον εαυτόν μου.»
Παρακολούθησε το δημοτικό σχολείο στη γενέτειρά του. Δεκατριών ετών ήλθε στην Πάτρα. Φοίτησε στο Α΄ Γυμνάσιο, αποβλέποντας να γίνει καθηγητής φιλολογίας. Γνώρισε τους Επτανήσιους λόγιους και συνδέθηκε με τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη.
Γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, περισσότερο λόγω ανάγκης για σταθερό και προσοδοφόρο επάγγελμα, παρά λόγω έφεσης προς αυτή. Όπως μου έλεγε ο Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος, μελετητής του Καρκαβίτσα. «Η ιατρική δεν έχασε πολλά γιατί ο Καρκαβίτσας δεν ασχολήθηκε πολύ μαζί της. Σκέφτεσαι όμως τι θα έχανε η Ελληνική λογοτεχνία αν δεν την είχε συναντήσει;» Στην Αθήνα σχετίστηκε με τους Κωστή Παλαμά, Κωνστ. Χατζόπουλο και Γρηγόριο Ξενόπουλο.
Σαν φοιτητής, ενώ βρισκόταν στα Λεχαινά αρρώστησε από ελονοσία, αρχή της εύθραυστης υγιείας του, που του δημιουργούσε προβλήματα.
Τα Χριστούγεννα του 1888 πήρε πτυχίο της Ιατρικής Σχολής και ακολούθως στρατεύτηκε. Υπηρέτησε τη θητεία στην Αθήνα, τη Λάρισα και το Μεσολόγγι, όπου γνώρισε τις άθλιες συνθήκες ζωής των ανθρώπων της υπαίθρου. Επισκέφτηκε πολλές φορές τα Κράβαρα και μάζεψε στοιχεία, που τα χρησιμοποίησε, στο Ζητιάνο. Έζησε την επαιτεία στις περιπλανήσεις του και προτού αναπλάσει τα βιώματά του στο πεζογράφημά του, τα έδωσε σε μία σειρά οδοιπορικών με τον τίτλο: «Τα Κράβαρα». Αυτές προκάλεσαν σφοδρές αντιδράσεις, κάποιοι δε θυμωμένοι, όπως ο Γιάννης Βλαχογιάννης τον κάλεσαν σε μονομαχία.
Στη Λάρισα μάζεψε το υπόλοιπο υλικό για το Ζητιάνο του. Όταν τελείωσε τη θητεία του άρχισε περιοδεία στην Πελοπόννησο. Από εκεί έγραψε τα άρθρα του για τις τέσσερις φυλακές-δεσμωτήρια του Ναυπλίου (Μιλτιάδη, Άγιο Ανδρέα, Βουλευτικό, Μπούρτζι), που επισκέφτηκε. Όταν μἀλιστα βγήκε από τη φυλακή Μιλτιάδη, περιγράφει τον εαυτό του να αναπνέει βαθιά και λυτρωτικά, κοιτάζει γύρω του το λαμπρό και όμορφο περιβάλλον του Ναυπλίου, γονατίζει, βογγίζει μέσα από τα φυλλοκάρδια του: «Άι, βρωμόκοσμε!». Μιά κραυγή της ψυχής του εναντίον του άθλιου κόσμου, αλλά και μια στέραιη καταγγελία κατά της συμπεριφοράς της Πολιτείας απέναντι στους κατάδικους.
Δούλεψε ως γιατρός στο ατμόπλοιο «Αθήναι», με το οποίο ταξίδεψε στη Μεσόγειο, τη Μαύρη Θάλασσα, τα παράλια της Μικράς Ασίας και τον Ελλήσποντο. Οι εμπειρίες αυτές περιέχονται στο ταξιδιωτικό ημερολόγιο Σ’ Ανατολή και Δύση και αξιοποίησε στη συλλογή διηγημάτων του Λόγια της πλώρης.
Από τον Αύγουστο του 1896 ως το 1922 υπήρξε μόνιμος στρατιωτικός γιατρός φθάνοντας ως το βαθμό του γενικού αρχίατρου (συνταγματάρχη). Από τη θέση αυτή συνέχισε να ταξιδεύει με μεταθέσεις, που επιδίωκε ο ίδιος (την έντονη αυτή επιθυμία του για τα ταξίδια ονόμαζε «αειφυγία»).
Συνώδευσε στην Κρήτη σαν ανθυπίατρος το υπό τον Τιμολέοντα Βάσσο, εκστρατευτικό σώμα, για να βοηθήσει στην Επανάσταση, που είχε ξεσπάσει εκεί. Κατόπιν ακολούθησε το εκστρατευτικό σώμα στη Θεσσαλία στον πόλεμο του 1897.
Αρθρογραφούσε κυρίως στον «Νουμά», όργανο των δημοτικιστών. Σιγά-σιγά, στέρευε η λογοτεχνική του παραγωγή, για να σταματήσει τελείως.
Όταν πήγε με τη στρατολογική επιτροπή στη Σκιάθο, συνάντησε τον Παπαδιαμάντη. «Όμορφη είναι η Σκιάθος του Θεού. Μα η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη μου φαίνεται ομορφώτερη».
Πίστευε σταθερά ότι για την κακοδαιμονία και την εδαφική και κοινωνική καχεξία της Ελλάδας, την μεγαλύτερη ευθύνη έφερε η εκάστοτε πολιτική ηγεσία. Στην Επανάσταση στο Γουδί του 1909 ανήκε στη ριζοσπαστική μερίδα των αξιωματικών, που κινήθηκαν. Αποδοκίμαζε κάθε συνεννόηση ή συνεργασία με τα παλαιά κόμματα έπρεπε δε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος να αναλάβει απευθείας τη διακυβέρνηση της χώρας. Με άρθρο του επιτέθηκε κατά των βουλευτών, που υπονόμευαν τις ανορθωτικές προσπάθειες του Συνδέσμου, κωλυσιεργώντας εσκεμμένα για να εκτεθεί ο Σύνδεσμος χάνοντας το κύρος του στην κοινή γνώμη.
Πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913. Η συμμετοχή του στον πρώτο Βαλκανικό πολεμο του άφησε βαθειά προσβολή, για την αδυναμία της Υγειονομικής Υπηρεσίας. Σε σειρά άρθρων του με αλλο όνομα περιέγραφε την ανοργανωσιά στην αντιμετώπιση των τραυματιών.
Στα χρόνια του Εθνικού Διχασμού προσχώρησε στον αντιβενιζελισμό στηρίζοντας τον Κωνσταντίνο. Αρνήθηκε να προσχωρήσει στο κίνημα κι εκτοπίστηκε σε γαλλικό στρατόπεδο αιχμαλώτων στη Μυτιλήνη. Εκεί παρέμεινε υπό άθλιες συνθήκες. Μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου φυλακίστηκε στις φυλακές του Γεντί Κουλέ. Κλείστηκε σε ένα υπόγειο κελί, ρυπαρό, χωρίς παράθυρο, με τροφή σκέτο ψωμί και νερό.
Η είδηση της φυλάκισής του ξεσήκωσε στην Αθήνα κύμα συμπαράστασης. Οι Κωστής Παλαμάς και Γρηγόριος Ξενόπουλος, που διάκεινταν ευμενώς προς το κίνημα, ύψωσαν ανάστημα και διαμαρτυρήθηκαν έντονα. Υποστήριξαν σθεναρά ότι η πνευματική προσφορά και η αξία του κορυφαίου λογοτέχνη δεν θυσιάζεται στον βωμό πολιτικών και στρατιωτικών παθών.
Κατά τη βενιζελική άποψη, όταν ο Βενιζέλος έμαθε για την φυλάκισή του τον απελευθέρωσε αμέσως. Μεταξύ των δύο εξιστορήσεων υπάρχει απόσταση, αλλά μάλλον η πρώτη αφήγηση, με υπερβολές, από την πολιτική σκοπιμότητα της εποχής, ανταποκρίνεται περισσότερο σε ό,τι συνέβη.
Ο Καρκαβίτσας, απετάχθη το 1917, επανήλθε με τον βαθμό του Γενικού Αρχιάτρου τον Νοέμβριο του 1920. Α ανέλαβε μαζί με τον Επαμεινώνδα Παπαμιχαήλ τη συγγραφή και επιμέλεια των Αναγνωστικών του Δημοτικού. Συγχρόνως εργάστηκε στη συγκέντρωση παλαιότερων διηγημάτων του, όπως τα Διηγήματα των παλικαριών μας και τα Διηγήματα του γυλιού.
Πέθανε από φυματίωση του λάρυγγα την 24η Οκτωβρίου 1922 στο Μαρούσι, σε ηλικία πενήντα εφτά ετών. Με τη διαθήκη, που συνέταξε λίγες μέρες πριν από τον θάνατό του άφησε τις εισπράξεις από τα δικαιώματα των έργων του στη σύντροφο των τελευταίων χρόνων της ζωής του, Δέσποινα Σωτηρίου, τα δε χειρόγραφά του στον Γιάννη Βλαχογιάννη. Στην κηδεία του, όπως γράφει ο φίλος του Κώστας Χατζόπουλος, παρευρέθηκαν άτομα που μετριούνταν στα δάκτυλα δυό χεριών.
Χρησιμοποίησε διάφορα ψευδώνυμα (Χλουμούτζης, Δήμος Πάλλας, Άλφα Κάππας, Πέτρος Αβράμης). Στα διηγήματά του αρχικά χρησιμοποίησε το Ανδρέας Δ. Κ., έπειτα Ανδρέας Δ. Καρκαβίτσας και τέλος Ανδρέας Καρκαβίτσας.
Αρχικά τα έργα περιστρεφόντουσαν στην πατρίδα του Λεχαινά και τα χωριά της Ηλείας. Οι ήρωες του έχουν εθνική δράση. Τα τοπωνύμια δεν αποτελούν απλό γεωγραφικό φόντο, αλλά συμμετέχουν στην εξέλιξη της πλοκής, καθορίζουν την ψυσύνθεση των ηρώων αναδεικνύοντας τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Ήταν και είναι «ο δοξαστής των Λεχαινών εις τους αιώνες».
Ήταν ευγενικός, απλός, σεμνός, τίμιος, ειλικρινής, αλλά ανένδοτος και απόλυτος στις απόψεις του. Βασανιζόταν από προσωπικά αδιέξοδα, πυροδοτημένα από ένα νεανικό μεγάλο έρωτα. Καρπός αυτής της ερωτικής απογοήτευσης υπήρξε ένα τετράδιο με μελαγχολικά ποιήματά του, που εκδόθηκαν μόλις το 1999, από τον Ηλία Παπαδημητρακόπουλο με τον τίτλο Ποιήσεις.
Η περιγραφή των πολιτικών πελατειακών σχέσεων μας βοηθά να κατανοήσουμε τη ζωή των ανθρώπων διαπιστώνοντας, την ύπαρξη σχέσεων προστασίας μεταξύ πολιτικοών και πελατείας. Έτσι επιτυγχάνετο ο έλεγχος του κράτους και η ιδιοποίηση του δημόσιου πλούτου.
Ο συγγραφέας γεννιέται στη μικρή Ελλάδα, με σύνορα τη γραμμή Αμβρακικού - Παγασητικού και πεθαίνει έχοντας προλάβει να δει την εδαφική αύξησή της, αλλά και την καταστροφή του οράματος της Μεγάλης Ιδέας και την οριστική εκρίζωση του ελληνικού στοιχείου της Μικράς Ασίας.
Με τη Συνθήκη του Βερολίνου η Θεσσαλία παραχωρήθηκε στο Ελληνικό Βασίλειο με την προϋπόθεση να αποζημιωθούν οι Τούρκοι τσιφλικάδες. Η αδυναμία του κράτους να πληρώσει, οδήγησε πλούσιους Έλληνες και μή, να αγοράσουν τα τσιφλίκια μαζί με τους οικισμούς, παρατείνοντας την τραγική κατάσταση των αγροτών, που απλά άλλαξαν αφέντη.
Ένα δείγμα της σκληρής γλώσσας του Καρκαβίτσα έναντι των συγχρόνων του ήταν η έντονη αποδοκιμασία του στη λαϊκή λατρεία για τον αθλητισμό και τους Ολυμπιακούς Αγώνες που έγιναν στην Αθήνα το 1896. Οι Έλληνες αποθέωναν «τη γοργότητα των ποδιών και τη βάναυση ρώμη, τον βαρύν όγκο των σαρκών καθώς και τα πηχυαία κόκκαλα».
Από το τοπίο αυτό, μας χωρίζουνε περισσότερα από 130 χρόνια, όμως είναι σαν να ρίχνουμε ματιές στο σήμερα. Οι περιγραφές του μας απομακρύνουν βίαια από την φαντασίωση ενός πολιτισμού γεμάτου, υψηλή πνευματικότητα και εθνική ανάταση. Ενώ η πνευματική και εθνική παράδοση υπάρχει στις ψυχές των απλών ανθρώπων ως ακατέργαστο υλικό, δεν πρόκειται να δώσει καρπούς, παρά μόνον μέσω της διαρκούς καλλιέργειας, ειλικρινούς αυτογνωσίας και αυτοκριτικής.
Οι συνεχείς μέχρι τότε ήττες είχαν αντίκτυπο και στον ίδιο που, μαζί με άλλους, αγωνίστηκε με αληθινό πάθος ενάντια στα «οικεία κακά». Μετά την ντροπιαστική ήττα του 1897, μαστιγώνει τους Έλληνες με πικρά λόγια, στηλιτεύοντας τους χιλιάδες φυγόστρατους, πλούσιους, μεγαλεμπόρους, μεγαλοκτηματίες, πολιτευτές, ανώτερους κληρικούς, που δεν παρουσιάστηκαν εθελοντές, ή δεν συνεισέφεραν οικονομικά, επειδή στις τάξεις τους «βασιλεύει στείρωσις αισθήματος και αγρία του χρήματος δίψα, καθυποτάσσουσα εις αυτήν πάσαν ευγενή ορμήν». Όλοι αυτοί, μεγαλόσχημοι με τιμές, τίτλους και παράσημα, δεν πρόσφεραν τίποτε για τα κοινά. (άρθρο: «Τζίφος»).
Οι κριτικοί τον θεωρούν περιγραφικό στυλίστα, που έδωσε σπουδαίες εικόνες από την ελληνική ζωή. Διεισδύει στα κακώς κείμενα της ελληνικής ζωής και κοινωνίας. Τα καυτηριάζει και σατυρίζει. Δείχνει συμπάθεια σ’ εκείνους, που μοχθούν δίχως ανταμοιβή, φθείρονται δίχως αναγνώριση και σπαράσσονται από τον αγώνα τους με τα στοιχεία της φύσης και τις κοινωνικές αντιξοότητες.
Για το έργο του έχουν γραφεί αντιφατικές κριτικές, τόσο από σύγχρονους του, όσο και από μεταγενέστερους. Άλλοι τον επαινούν υπερβολικά κι’ άλλοι δε βρίσκουν αξία στο έργο του. Προσωπικές και πολιτικές συμπάθειες και αντιπάθειες, αλλά κυρίως το γλωσσικό ζήτημα, υπήρξαν τα βασικά αίτια της αρνητικής κριτικής. Οι Τερζάκης, Παλαμάς, Ψυχάρης, Ξενόπουλος, Μαλακάσης και άλλοι τάχθηκαν υπέρ του, ενώ αρνητικά οι Ροΐδης, Τέλλος Άγρας, Άλκης Θρύλος, Γιάννης Κορδάτος.
Ο Παλαμάς για τα Λόγια της πλώρης αντιστρέφει την κατηγορία, πως η δημοτική αδυνατεί να περιγράψει τη θάλασσα, στιγματίζει δε έντονα την ψευτιά της αστόχαστης γνώμης, πως είναι αδύνατο να παραστήσει τα θαλασσινά. Θαυμάζει τη ζωντανή, ρωμαλέα και παραστατική δημοτική γλώσσα του.
Πιο ενθουσιώδης ο Γιάννης Ψυχάρης γράφει, απαντώντας στον Εμμανουήλ Ροΐδη: «Αχ! Ο Καρκαβίτσας αφτός, να ’ριχνε στο γιαλό μια και καλή ό,τι βρωμάει δασκαλοσύνη».
Ο Μιλτιάδης Μαλακάσης εκφράζει τον θαυμασμό του για τα Λόγια της Πλώρης.
Κι ο Ξενόπουλος: «Δὲν θαυμάζω μόνον τὸν Καρκαβίτσαν ὡς συγγραφέα, αλλὰ καὶ τὸν αγαπῶ ὡς άνθρωπον. Είναι καλός…»
Για τον Ανδρέα Καραντώνη, στάθηκε με τη γραφή του ο νευρώδης και ρεαλιστής ραψωδός της υπαίθριας ζωής του ελληνικού λαού, ενώ για τον Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλο είναι ρεαλιστής και ακριβολόγος.
Η πιο επικριτική απέναντι στον Καρκαβίτσα στάθηκε η Ελένη Νεγρεπόντη Ουράνη (ο Άλκης Θρύλος): «Ο Καρκαβίτσας για την αντίληψή μου, δεν αδικήθηκε από την εποχή του… Κανένα διήγημά του δεν παρουσιάζει ανθρώπους ολοκληρωμένους.» Όμως ο Άλκης Θρύλος δεν διάβασε τα έργα του Καρκαβίτσα. Γι’ αυτή αρμόζουν τα λόγια του Λουίτζι Πιραντέλο, ότι «οι κριτικοί είναι αποτυχημένοι δημιουργοί».
Ο Καρκαβἰτσας παρακολουθούσε τη λογοτεχνική κίνηση της εποχής του και ενημερωνόταν όχι μόνο για τους κλασικούς λογοτέχνες, αλλά και για το έργο πολλών από τους νεότερους. Παρότι δεν γνώριζε ξένες γλώσσες, μπορούσε να παρακολουθεί από μεταφράσεις τις κατακτήσεις και την εξέλιξη της λογοτεχνίας στην δυτική Ευρώπη.
Χαλκέντερος, με πλούσια και σημαντική δουλειά την οποία έκανε σε μια εικοσαετία (1890-1910), (τρία μυθιστορήματα και μια συλλογή διηγημάτων) κατέκτησε αξιοζήλευτη θέση στη λογοτεχνία. Κύρια αιτία της καθιέρωσής του ήταν πως γρήγορα στράφηκε στη δημοτική. Είχε το χάρισμα προικισμένου συγγραφέα και γι αυτό διαβάζεται «με ζωηρό ενδιαφέρον από τον σημερινό αναγνώστη». Κατάλαβε εγκαίρως ότι η γλώσσα είναι ένα εξελισσόμενο μέσο επικοινωνίας. Γλωσσοπλάστης στα πεζά του διατήρησε λογική στάση απέναντι σε ιδιώματα και τοπικές εκφράσεις, που ενσωμάτωσε με ακρίβεια στα διαλογικά μέρη. Τα θέματά του, είχαν ιδιαίτερη σημασία: οι συνθήκες ζωής των γυναικών, τα ήθη και έθιμα του τόπου, η επίδραση της αμάθειας, η σχέση της φύσης με τον άνθρωπο, η αγροτική κοινότητα, οι θρύλοι και παραδόσεις.
Σαν νέος ερωτεύτηκε την συντοπίτισσά του, κόρη γιατρού, Ιολάνθη (Γιούλη) Βασιλειάδη. Αυτός ο έρωτάς του υπήρξε άτυχος, όταν πάντρεψαν την αγαπημένη του την με ένα πλούσιο Αθηναίο. Η αντίδρασή του απέναντι σε αυτόν τον έρωτα δεν εκφράστηκε με ξέσπασμα στην καθημερινότητα του, αλλά μετουσιώθηκε σε κορυφαία λογοτεχνική δημιουργία.
Από τη μορφή της εμπνεύστηκε και έγραψε τη νουβέλα, τη «Λυγερή». Η Ανθή δεν είναι ένα φανταστικό πρόσωπο, αλλά η θαλερή και λυγερόκορμη του χωριού, που υποκύπτει στις κοινωνικοοικονομικές επιταγές, που επικρατούν σε κάθε κωμόπολη. Μέσα στην πατριαρχική κοινωνία, βιώνει τη θλιβερή υποταγή της γυναίκας στα κελεύσματα του ηγεμόνα - πατέρα, για οικονομικοκοινωνικό όφελος της οικογένειας. Η αναπαράσταση της επαρχίας δίνει το αίτιο στην εξιστόρηση της διάψευσης των προσδοκιών της νέας κόρης και του φερέλπιδος γαμπρού. Μοιάζει περισσότερο με εξομολόγηση, ανάμεσα στη μνήμη για την απώλεια, την παραδοχή, πως η αγάπη μπορεί να γίνει ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του. Έχει αποτυπώσει τη σύγκρουση του έρωτα με τα ιδανικά του σε επιστολή του, με ψευδώνυμο Λάππας: «Η αγάπη προς την γυναίκα είναι τρέλα· η αγάπη προς την πατρίδα είναι το καθαυτό ιδανικόν της ψυχής».
Στο καταληκτικό κεφάλαιο της Λυγερής, που επιγράφεται Η αφομοίωσις η προσαρμογή της Ανθής στη νέα τάξη πραγμάτων αποδεικνύει την ικανότητα των ανθρώπων να εξασφαλίζουν την επιβίωσή τους ακολουθώντας τις νέεςς συνθήκες. «Ό,τι δεν κατόρθωσαν αι συμβουλαί της κυράς Παναγιώταινας και αι αδιάκοπαι προσπάθειαι της Φρόσως, κατόρθωσε μόνη της η Φύσις».
Επικρατούσε στην επαρχία η άποψη, ότι η αγνότητα και χρηστότητα της κοπέλας δεν αποτελούν ηθικές αρετές αλλά προϊόντα, που εξασφαλίζουν την επιτυχή αγοραπωλησία της γυναίκας. Η προσωπικότητα της Ανθής δεν καθορίζεται από την καλλιέργεια του χαρακτήρα της. Η γυναίκα στερείται κάθε δικαιώματος εκπαίδευσης. Όταν ο Γιώργης Βρανάς της προτείνει να την κλέψει αψηφώντας τις επιταγές της οικογένειάς της και της κοινωνίας, λέγοντας «δεν είσαι θρεφτάρι – είσαι άνθρωπος», παίρνει από τον αφηγητή απάντηση, που αντανακλά τη σκέψη της ίδιας: «Άνθρωπος ναι, ήτο άνθρωπος, αλλά παρθένος. Είχε γονείς και οι γονείς δίδουν εις όποιον θέλουν την θυγατέρα των. Δεν την ερωτούν ποιον θέλει και ποιον δεν θέλει». Η Ανθή δεν είναι πλέον, όχι, η ονειροπόλος ερωμένη του Γεωργίου Βρανά· είναι η θετική σύζυγος, η γυναίκα του Νικολού Πικοπούλου» Στο τέλος ζητά από τους αναγνώστες κάθε εποχής τη δική τους απάντηση.
Όταν ο Καρκαβίτσας αποφάσισε να «συναντήσει» τον Ζητιάνο μπόρεσε να εκπληρωθεί ο αρχικός του στόχος, για πιστή αναπαράσταση της ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Ο Ζητιάνος αποτελεί την κύρια ψυχολογημένη μελέτη της νεοελληνικής κοινωνίας της εποχής του. Υπογράμμισε έντονα τα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα αποδίδοντας μιά εντυπωσιακή πραγματικότητα.
Η αμηχανία, αδράνεια και δεισιδαιμονία, που δείχνουν οι χωρικοί, αποτελεί προανάκρουσμα της γενικότερης επιφυλακτικής στάσης του για τους κατοίκους του κάμπου, στάσης, που θα εξελιχθεί σε αντιπάθεια που κορυφώνεται με την απαξιωτική παρουσίαση των καραγκούνηδων.
Η δράση τοποθετείται σε ένα χωριό της Θεσσαλίας το Νυχτερεμι (σημερινός Παλαιόπυργος). Κύρια πρόσωπα του έργου ο διεφθαρμένος τελωνοφύλακας Πέτρος Βαλαχάς και ο πανούργος Κραββαρίτης αρχιζητιάνος Τζηριτόκωστας. Τους περιτριγυρίζουν οι εξαθλιωμένοι χωρικοί κάτω από τη διπλή τυραννική εξουσία του Έλληνα (χωροφύλακα και βουλευτή) και Τούρκου τσιφλικά - συνεργασία, για χάρη της διαβόητης «ελληνοτουρκικής φιλίας».
Μπροστά στο συγγραφέα ξεδιπλώνονται τα περιστατικά, που παρατηρεί αποστασιοποιημένος (ξυλοδαρμός του ζητιάνου από τον τελωνοφύλακα). Διατυπώνει μια υπόθεση για τα αίτια του, («ο Βαλαχάς περισσότερο δεν εχώνευε τους ζητιάνους. Το Μεσολόγγι γειτονεύει μὲ την εξακουσμένη ζητιανοφωλιά της Ρούμελης»). Ο Ζητιάνος σχετίζεται με τη λαογραφία μέσα στην απεικόνιση των ηθών και εθίμων, ασχολείται δε με την απόδοση δικαιοσύνης. Ο Τζιριτόκωστας εξαπατά τους χωριάτες, τους αποσπά χρήματα ορμώμενος όχι από την ανάγκη για επιβίωση, αλλά την ανήθικη κερδοσκοπία. Οδηγεί τον τελωνοφύλακα στα όρια της υπομονής με το περιστατικό του ξυλοδαρμού.
Οι άθλιες συνθήκες του δίνουν υλικό πρώτης τάξεως για να κατασκευάσει τον Τζιριτόκωστα, διαπλέκοντας ηθογραφικά και κοινωνικά στοιχεία με την κοντόφθαλμη πολιτική. Ασχολείται με το πρόβλημα της επαιτείας. Και όσο η ημιμάθεια, υπερισχύει της λογικής, οι επιτήδειοι, εκμεταλλεύονται την ψυχολογική πίεση και την δίψα του κόσμου για λύσεις στα προβλήματά του.
Ο Τζιριτόκωστας, άνθρωπος εκδικητικός με λαθροκρυμμένο μίσος χωρίς κανέναν ηθικό φραγμό, περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία να καταστρέψει τον τελωνοφύλακα. Η εκδίκηση έρχεται όταν αντί να θάψει τον Μουντζούρη, που πέθανε εξ αιτίας του, εκμεταλλεύεται την απουσία του Βαλαχά. Με τη βοήθεια των γυναικών του χωριού, μεταφέρει κρυφά το άψυχο σώμα του και το ξαπλώνει στο διπλανό άδειο δωμάτιο του σπιτιού όπου έμενε ο τελωνοφύλακας.
Όταν ο Βαλαχάς επιστρέφει εξουθενωμένος και ανυποψίαστος στο σπίτι του, ο Ζητιάνος πείθει με τρομερή πονηριά τους κατοίκους του χωριού ότι ο νεκρός παραγιός «βρυκολάκιασε» εξαιτίας των αμαρτιών του Βαλαχά. Οι χωρικοί στην προσπάθειά τους να εξολοθρεύσουν τον υποτιθέμενο βρυκόλακα, επιτίθενται με μανία και βάζουν φωτιά στο σπίτι να το κάψουν, σφραγίζοντας έτσι την ολοκληρωτική καταστροφή και την παγίδευση του Βαλαχά. Μ’ αυτό το μακιαβελικό τρόπο, παρουσιάζεται πώς ο Ζητιάνος καταφέρνει να πάρει το αίμα του πίσω, μετατρέποντας την άγνοια και τον πρωτογονισμό των χωρικών του κάμπου σε όργανο της προσωπικής του αντεκδίκησης. «Ὁ ἄνθρωπος πολλὲς φορὲς δὲν βρίσκει τῆς ὑπάρξεώς τους τὸν σκοπό… δείχνοντας ἀγάπη καὶ στοῦ Κάη τοὺς καρποὺς καὶ στὰ πρωτοτόκια τοῦ Ἄβελ.»
Στα έργα του δούλευε, ξανάπλαθε, μετουσίωνε και μορφοποιούσε εκφράσεις, ή λέξεις που αντλούσε από τον λαό της υπαίθρου. Τα εναρμόνιζε με μια ζωντανή διατύπωση. Η δημοτικιστική πεζογραφία ξεκινά από αυτόν και σ’ αυτόν τον τομέα κανείς σύγχρονος του δεν μπορεί να τον αγνοήσει.
Όταν αποφάσισε να συνθέσει ένα διήγημα, που μέσα του έκλεινε τα σύγχρονα προβλήματα, σύμφωνα με την άποψη του δημοτικισμού, έγραψε τον Αρχαιολόγο· μια αλληγορία, στην οποία μυθοποιεί τις ιδέες του δημοτικισμού. Ο Αρχαιολόγος ορίζει το πρόωρο τέλος της λογοτεχνικής δημιουργίας του. Υπάρχει ο κλονισμός, που προξένησε στο εθνικό φιλότιμο η ήττα του 1897. Γράφει για την καθαρεύουσα «Όταν ήθελε να μιλήσει βιαστικά, να προστάξει κατιτί, να μαλώσει κανένα, ή να γλυκομιλήσει σε καμιά, οι λέξεις του καιρού του πηδούσανε στα χείλη του, ξάστερες και ζωντανές σαν την ανάβρα.».
Επιθυμούσε να εκφράσει την πίστη στο παρόν του τόπου και την ελπίδα μιας μελλοντικής αναγέννησης βασισμένης στις πραγματικές δυνάμεις του λαού. «Βάλε, μωρέ, μυαλό, γίνου τίμιος, σεβάσου τον άλλον, ξέχασε τον Μαραθώνα και κύταξε την Κούτρα· λάτρεψε τα Δερβενάκια».
«Αχ …Είναι ασέβεια ο λόγος μου· το ξέρω· μα ήθελα να το ’κανα. Να σκότωνα τον πατέρα για να ζήσει το παιδί. Αυτός ο Παρθενώνας μας στέρεψε όλες τις βρύσες της ζωής. Ενώ μπορούσε να τις πληθύνει». Υπηρετεί το ιδανικό του Έθνους, και διατρανώνει την ανάγκη δημιουργίας γνήσιου νεοελληνικού πολιτισμού, στηριζόμενου στη λαϊκή παράδοση, τη δημοτική, το βυζαντινό και νεότερο παρελθόν, όπως εκφράστηκε στον Αγώνα του 1821. Η προτροπή του προς τους Έλληνες είναι μια και διαχρονική. Αφήστε κατά μέρους τις ανούσιες διενέξεις, μεριμνήστε για την πρόοδο και την προκοπή της πατρίδας με οδηγό τις προσπάθειες σας και αξίες.
Ο Ξενόπουλος αναλύοντας τον «Αρχαιολόγο» βλέπει την αλληγορία, την «Ελπίδα σαν τη νέα Ρωμιοσύνη, την εθνική γλώσσα, αλλά κ’ ένα εύμορφο κ’ έξυπνο κορίτσι του λαού. Η Πανώρια, η μητέρα των Ευμορφοπουλέων, είναι η αρχαία Ελλάς, αλλά και μια καλή πολυπικραμένη αρχόντισσα. Ο Αχιλλέας (Αριστόδημος) Ευμορφόπουλος, σύγχρονη γενεά των αρχαιολόγων και ο Δημητράκης Μορφόπουλος - η γενεά του μέλλοντος, που αγαπά την Ελλάδα και μια μέρα θα την παντρευθή. Και το ζευγάρι των Μαλαματένιων, ο αγνός και αδιάφθορος ελληνικός λαός, οι γονείς της Ελπίδας…».
Η ελληνική επανάσταση υπάρχει στο έργο του Καρκαβίτσα ως μια αέναη επανάσταση του σκεπτόμενου ανθρώπου, όπως ο ίδιος, που αναμετριέται με τα προβλήματα της εποχής του για το μέλλον. Εξέφρασε τη φιλοπατρία του με τη στάση ζωής του. Στο έργο και την αρθρογραφία του είναι έκδηλη η Μεγάλη Ιδέα που αποτελεί τον ιδεολογικοπολιτικό άξονα. Η Επανάσταση του 1821 δημιούργησε μια νέα προοπτική.
Πίστευε ότι ένας λαός πρέπει να γνωρίζει την ιστορία του και να τιμά τη μνήμη όσων αγωνίστηκαν για την προάσπιση της ακεραιότητας και ελευθερίας του. Η κεντρική ιδέα γύρω από την οποία αναπτύσσονται τα διηγήματα και τα άρθρα του, τα οποία φέρουν ιστορικές προεκτάσεις, είναι η προσφορά στην κοινή προσπάθεια στους αγώνες του Έθνους. Επιβεβαιωνουν τις παραπάνω σκέψεις τα λόγια του ήρωα Χρύσανθου, (Χρυσής), του ομώνυμου διηγήματος: «τι πάθαμε οι άμοιροι για κείνη τη λευτεριά!.. Εσείς, που ζήτε ελεύθεροι περιφρονείτε εμάς, που χάσαμε την ζωή μας γι’ αυτή». Αρκετά διηγήματά του περιλαμβάνουν το 1821 κι αποτελούν απόρροια της επιθυμίας του να προσεγγίσει την Ελληνική Επανάσταση όχι δασκαλίστικα. Το έργο του την δοξολογεί και την θεωρεί δημιούργημα προσωρινό, η δε παλικαριά όσα χρόνια κι αν περάσουν δεν παλιώνει.
Ο Καρκαβίτσας είναι Μωραίτης την καταγωγή, αλλά είναι Ρουμελιώτης, Θεσσαλός και Κυκλαδίτης, Μακεδόνας και Καλυμνιώτης, ο αντιπροσωπευτικός Έλληνας. Μας δίνει την αφορμή να μεταφερθούμε νοερά αντιλαμβανόμενοι αυτή την ιστορική εποχή από τις πράξεις και τα λόγια μιας χαρακτηριστικής προσωπικότητας των πεζογραφημάτων του, εκείνης του Λαμπρόπουλου, στο διήγημά υου Η ΠΑΤΡΙΔΑ, που με φωνή μεγάλη, φώναξε πιο δυνατά σαν να μιλούσε εκ μέρους όλου του αδικημένου και αμνημόνευτου του λαού του Εικοσιένα.
«- Μα τ’ αδέρφια μας ... η Πατρίδα...
- Τι Πατρίδα; Πού σε είδε σένα η Πατρίδα; Πού την ξέρεις; Τάισε τσου γονιούς σου που πείνασαν;... Εσένα σε τάισε! ...»
Ή αλλού «Με μαλώνεις που δεν τιμώ τους προγόνους μας. Τους τιμώ και τους δοξάζω… Μα πρέπει να ζήσουμε κ΄ εμείς. Και να ζήσουμε τη σημερινή ζωή μας όπως έζησαν κ΄ εκείνοι τη δική τους.»
Αφηγείται θέματα, που έχει ακούσει δηλώνοντας με καμάρι την προέλευσή τους από το λαό. Αυτή η στάση τον βοηθά να χρησιμοποιεί τη γλώσσα του λαού. Στην ίδια κατεύθυνση συνεχίζει μέχρι να φτάσει στα διηγήματα του στα Λόγια της πλώρης, που είναι γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο· στο καθένα ακούμε τη μαρτυρία ενός ανθρώπου της θάλασσας. Χάρη στο τέχνασμα του πρώτου προσώπου ταυτίζεται με τους αφηγητές του.
Άφθονα είναι τα λαογραφικά στοιχεία σε όλα τα διηγήματα. Έξι από τα είκοσι διηγήματα της συλλογής τα Λόγια της Πλώρης βασίζονται εξ ολοκλήρου σε λαϊκές παραδόσεις: «Οι φρεγάδες», «Το βασιλόπουλο», «Ο Καβομαλιάς», «Θείον όραμα», «Ο Κάτω Κόσμος», «Η γοργόνα».
Τα διηγήματα παρουσιάζουν επίσης τέσσερις θρύλους∙ η βυθισμένη στην Προποντίδα Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας στο διήγημα «Ο εκδικητής»∙ το βασιλόπουλο από το Λιβόρνο, στο διήγημα «Το βασιλόπουλο», το γιγάντιο μαύρο κοράλι στο «Γιούσουρι» και τα ξωτικά, που προκαλούν τις τρικυμίες στο ακρωτήρι, στο «Καβομαλιάς». Αναφέρει ο λαογράφος Νικόλαος Πολίτης, αυτά είναι «ανακοινώσεις Καρκαβίτσα», αφού πρώτος γνωστοποίησε τους θρύλους αυτούς στο ευρύ κοινό.
Ο ίδιος ο Καρκαβίτσας σε πρόλογό του, αναφερόμενος στους ναυτικούς της εποχής του, μιλά για «τυραννισμένα κορμιά, που αντικατάστησαν στους κόπους και τα βάσανα τα δούλα πληρώματα των αρχαίων νηών και τους σκλάβους των γαλερών».
Στη συλλογή, Παλιές αγάπες, ο τίτλος αναφέρεται σε ιστορίες μιας παλιότερης εποχής, που για τον συγγραφέα είχε παρέλθει.
Αναφέρεται στα γεγονότα της εποχής του, που δεν διαφέρουν και πολύ από τα σημερινά δρώμενα, σαν ένα είδος µανιφέστου, το οποίο βροντοφωνάζει εξαπολύοντας ένα δριµύτατο «κατηγορώ». Θα το ονόμαζε κάποιος το «ΚΑΤΗΓΟΡΩ» του Έλληνα Ζολά.
Για τη δικαιοσύνη πιστεύει, ότι το επίσημο νομικό και δικαστικό σύστημα της Ελλάδας της εποχής του ήταν ανίκανο, διεφθαρμένο και άδικο. Οι νόμοι προστάτευαν τους ισχυρούς, τους πολιτικάντηδες και τοκογλύφους, συνθλίβοντας τον λαό, που μοχθούσε χωρίς ανταμοιβή. Δεν έβλεπε τη δικαιοσύνη μια αφηρημένη ιδέα, αλλά πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα σε νόμους, τα ανθρώπινα ένστικτα και κοινωνική διαφθορά. Έχοντας ζήσει στο πετσί του την αδικία σε όλο της το μεγαλείο στην πλειονότητα των υπευθύνων απονομής της, νοιώθει την ανάγκη να υπερασπισθεί τα αθώα θύματα της ευνοιοκρατίας.
Η απαγωγή της 15χρονης ορφανής Μαριγώς Ρουσέλη το 1887 στον Πύργο αποτέλεσε ένα από τα πιο τρανταχτά κοινωνικά και δικαστικά σκάνδαλα της εποχής. Το γεγονός πήρε τεράστιες διαστάσεις εξαιτίας της δυναμικής παρέμβασης του νεαρού τότε Καρκαβίτσα, που έγινε ο εξ ουρανού υπερασπιστής της.
Ένας ισχυρός τοπικός πολιτικάντης, ο Παναγιώτης Τζουμπελής, απήγαγε τη δεκαπεντάχρονη ορφανή Μαριγώ, που δεν τον ήθελε για σύζυγό της. Η κοπέλα κρατήθηκε παρά τη θέλησή της, ξυλοκοπήθηκε και βιάστηκε. Σε πολλές ανταποκρίσεις στην «Νέα Εφημερίδα» χτυπά αλύπητα τους κομματάρχες και τα θρασίμια, που αντιπροσωπεύουν τους λεγόμενους «θεσμούς».
Η αιρετική στάση του καλύπτει, με διάφορες αφορμές, σχεδόν όλη την περίοδο της ζωής του. Με αφορμή τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Κολοκοτρώνη στην οδό Σταδίου, διατυπώνει μια εριστική άποψη για τον αρχηγό της Επανάστασης, κόντρα στο ρεύμα εθνικοπατριωτικού ενθουσιασμού, που κυριαρχούσε στα σχετικά με την περίσταση δημοσιεύματα.
Η αιρετική του άποψη απέναντι στους εθνικούς ευεργέτες «Τα χτίρια δεν ωφελούν. Τα Στάδια τίποτε δεν προσθέτουν. Αν δεν της δίνουν όπλα δεν είνε παιδιά της αληθινά και μεγαλόψυχα. Όχι δεν είνε εθνικοί ευεργέται. Είναι πλειοδόται της δόξης των μόνον».
Επιτίθεται κατά της αυταρχικής πατριαρχικής οικογένειας, όπου ο άντρας είναι απόλυτος αφέντης της γυναίκας («Ισχυρόν φύλο»). Η πικρή ειρωνεία με την οποία περιγράφει τις πολιτικές δοσοληψίες στο στράτευμα («Ο γάμος της Ασήμως». Η ένστασή του εναντίον της διάδοσης των σοσιαλιστικών ιδεών σε μια περίοδο κατά την οποία αυτές ανθούν και θάλλουν, Ο ίδιος έχει πυκνή αλληλογραφία με τον σοσιαλιστή Κ. Χατζόπουλο, ενώ ο πρώτος του εξάδελφος στον Πύργο Ανδρέας ήταν γνωστός σοσιαλιστής θεωρούμενος αναρχκός. Η αντιρρητική στάση του είναι διαρκής και τον συνοδεύει μέχρι το τέλος της ζωής του, με ακριβό κάποιες φορές τίμημα, όπως ήταν οι ταλαιπωρίες του στο Διχασμό.
Στη χριστουγεννιάτικη Ακρόπολη του 1895, όπου δημοσιεύονται απόψεις λογίων με αφορμή την εορτή των Χριστουγέννων, διατυπώνει απροσδόκητη κρίση για τη δράση του Ιησού απέναντι στην πατρίδα του, την Ιουδαία: «Αν δεν εγοήτευε το πνεύμα η αφέλεια των λόγων του και δεν εκολάκευε τον πάσχοντα άνθρωπον η άμετρη συμπάθειά του, ο Χριστός δεν θα είχεν έως σήμερα άλλη στην ιστορία θέσι παρά του προδότου».
Δεν ήταν πρώτη φορά, που είχε δημοσιεύσει τέτοιες θεωρούμενες βέβηλες θέσεις. Ανάλογες απόψεις είχε διατυπώσει νωρίτερα, όταν επισκέφτηκε την πατρίδα του Ρήγα. Η συγκίνηση, που ένιωθε για τον τόπο γέννησης του Ρήγα είναι καταλυτική: «Τί έχει να κάμη η φάτνη της Βηθλεέμ απέναντι της κοίτης ενός εθνομάρτυρος; Ο Χριστός εκήρυξε το Ευαγγέλιόν του δι’ όλον τον κόσμον. Αλλ’ ο Ρήγας εκήρυξε το ιδικόν του διά τον δούλον εθνισμόν». «Ας συλλογίζονται άλλοι ότι είναι άνθρωποι και ας λατρεύουν τον σωτήρα του κόσμου· εγώ θέλω να είμαι μόνον ο αναστάς Έλλην και τιμώ και δοξάζω τον αναστήσαντά με!…». Όταν βρέθηκε στο σπίτι του Ρήγα μετουσιώθηκε «δεν θα εδίσταζα κι εγώ να φωνάξω στεντορείως: «Προ της σωτηρίας της ψυχής μου επιθυμώ την ελευθερίαν της πατρίδος μου!».
Αργότερα τις ίδιες απόψεις επαναλαμβάνει, με αφορμή τον επετειακό εορτασμό της 25ης Μαρτίου. Σε εορταστικό φύλλο της εφ. Εστία το 1901 δημοσιεύει το κείμενο «Ο ναός μου», όπου εμφανίζεται σαν Πέτρος Αβράμης, να δηλώνει: «Όταν κάποτε σκεφθώ –πολύ σπάνια ευτυχώς– πως αποτελώ κ’ εγώ μέρος της ανθρωπότητος, γονατίζω μπροστά στη γλυκειά και ήρεμη μορφή του Ιησού, τη μορφή, που μιλεί τρανολάλητα το «αγαπάτε αλλήλους»... Όταν όμως συλλογισθώ –και αυτό συχνότερα– ότι είμαι Έλληνας, μόνον τότε η μορφή του Ιησού χάνεται μπροστά στην αρρενωπή κορμοστασιά του Κωνσταντίνου του Παλαιολόγου…αν κατορθώσω ν’ αποχτήσω κ’ εγώ μόνιμη κατοικία, μέσα της θα κάμω ένα ναό, τον Ναό μου. Γύρω της θα βάλω εικονίσματα, δικά μου προσκυνητάρια. Και θα είνε προσκυνητάρια μου οι αρματωλοί, εκείνοι οι τραχείς κάτοικοι των βουνών, που με το καρυοφύλι επάλαιβαν εναντίον της δουλείας του Γένους. Θα είνε οι ταπεινοί ρασσοφόροι, που μέσα στα ερημοκκλήσια τους έσμιγαν τους ιερούς ψαλμούς με τα τραγούδια της ελευθερίας. Θα είνε οι ακούραστοι πολεμισταί του εικοσιένα, που εσκοτώθηκαν, εσουβλίσθηκαν, εψήθηκαν ζωντανοί, εκατακομματιάσθηκαν, εγυμνώθηκαν, ατιμάσθηκαν για τη δόξα και το μεγαλείον της Πατρίδος…»
Αιτία για τις αιρετικές απόψεις του είναι η αθεράπευτη πατριδολατρία, ο μεγαλοϊδεατισμός, η έγνοια του για την απελευθέρωση των υπόδουλων περιοχών. Από εκεί προέρχεται η λατρεία, που έχει προς τα βουνά (σύμβολα εθνικής αντίστασης και ελευθερίας) και η απέχθεια για τον κάμπο (συνδεδεμένο με την υποταγή).
Όταν εξέδωσε τα πρωτόλεια διηγήματά του γραμμένα στη καθαρεύουσα, γράφει στον πρόλογο του βιβλίου του: «Τα διηγήματα, που είν’ εδώ μέσα είνε περασμένης εποχής… Εγώ νέα ήθελα, πάντοτε νέα, με ακμή και δύναμη και τελειότητα πάντοτε… να εχει ενα σκοπό, να εξυπηρετεί μίαν ιδέα, ν’ αποτυπώνει πιστά και καθαρά και μεγάλα μίαν εποχή ολάκερη...»
Πιστευει στην ελευση μιας νέας εποχής καλύτερης, στοργικότερης για την Ελληνική φιλολογία: «Αχ, εις εσάς τας μελλούσας γενεάς, τους μέλλοντας συγγραφείς, που όταν σας συλλογισθώ… σας ζηλεύω και σας μισώ συγχρόνως, ηξεύρω πώς θα σας φανούν τα ιδικά μας εργα· χειρότερα απ’ ότι φαίνονται σ’ εμάς του Μπερτολδίνου και του Γαϊδάρου οι φυλλάδες. Αλλ’ αν μας κρίνετε απ’ αυτά πολύ θα μας αδικήσετε».
Τί θάλεγε τώρα ο Καρκαβίτσας; Ανταποκρίθηκαν σ’ αυτές τις προσδοκίες και σ’ αριθμό ικανοποιητικό, προτρέπτοντάς τους; «Δώσατέ μας την εποχή σας, την ακμή του εθνους σας, τη φιλολογική δίψα των συγχρόνων σας, τα μέσα σας, κι εβλέπατε αν δεν σας αφίναμε γραπτούς Παρθενώνας».
Άρχισα την ομιλία μου με τον Παλαμά και θα την τελείωσω μ’αυτόν.Ίσως φαντάζει δύσκολο να αποδεχθούμε αυτή την κατά τα άλλα προκλητική και δελεαστική σύγκριση, όμως γράφει για τον Καρκαβίτσα. «Κι’ αν κάποιος παράξενος των αξιών ζυγιαστής με πειθανάγκαζε να διαλέξω αποκλειστικά μεταξύ Παπαδιαμάντη και Καρκαβίτσα, θα εστεκα ευλαβητικά μπροστά στον Παπαδιαμάντη, θα του φιλούσα το χέρι και θα ψήφιζα τον Καρκαβίτσα.»

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου