Η ΦΙΛΙΚΗ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ

     Η ΦΙΛΙΚΗ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ. 

 (Ομιλία του Τάκη Τσονάκα στο Φιλολογικό βραδινό της Δευτέρας  26ης Νοεμβρίου 2018 στη Δημοτική ΒιβλιοθήκηΠατρών στο πλαίσιο των Φιλολογικών Βραδινών...)

 "Προς το τέλος του 1814 τρεις ποταποί Έλληνες φίλοι εις την Οδέσσαν, Μανόλης Ξάνθος Πάτμιος, Νικόλαος Σκουφάς Αρτινός, και Ιωάννης Τσακάλης Ιωαννίτης, σύστησαν την γνωστήν εταιρείαν των φιλικών, σκοπεύοντας με αυτήν να απατήσουν τους έλληνες, να τους αποκαταστήσουν και να τους ελευθερώσουν από τους Τούρκους. Όθεν θεσπίζοντας εις αυτήν θρησκευτικές ιεραρχίες και τάξεις και βαθμούς και σύμβολα και ονομάζοντας αρχήν την κεφαλήν της (η οποία ήταν μεν μυστικωτάτη, εψιθυρίζονταν όμως, ο Αυτοκράτορας της Ρωσίας, Αλέξανδρος), αναχώρησεν απόστολος ο μεν Ξάνθος εις Κωνσταντινούπολιν, ο δε Σκουφάς και Τσακάλης εις Μόσχαν και παρατηρώντας και προσέχοντας, εκατηχούσαν όσους εδίδονταν και οι κατηχούμενοι εκατηχούσαν άλλους και εξής όλοι δηλαδή πλανώμενοι και πλανώντας......"

Με αυτόν τον τρόπον περιγράφει την γέννηση της Φιλικής Εταιρείας ο Αθανάσιος Χριστόπουλος στα "Πολιτικά παράλληλα" το 1833. Ο Χριστόπουλος ήταν εκφραστής των συντηρητικών κύκλων, ήταν επιφυλακτικός μπροστά στην πατριωτική έκσταση που συνεπήρε τους έλληνες, ακόμη και αυτούς τους ηγεμόνες που εξουσίαζαν τα παραδουνάβια εδάφη για λογαριασμό των Τούρκων.

Την στάση αυτή οι μελετητές την αποδίδουν στους δεσμούς που είχαν οι Φαναριώτες με το Τουρκικό Φεουδαρχικό καθεστώς και με το όμοιο των ηγεμονιών του Δούναβη, δεσμοί που τους εμπόδιζαν να δεχθούν την αφύπνιση των λαών της Ευρώπης και να δείξουν αρχικά συμπάθεια στην ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας. Ήταν όμως ώριμο το Ελληνικό έθνος για να επαναστατήσει; Στο  ερώτημα αυτό οι επιφανέστεροι των Ελλήνων απαντούσαν: Όχι. Μάλιστα τέσσερεις εξέχοντες Έλληνες οι οποίοι τα τελευταία κρίσιμα  πριν από τον αγώνα  χρόνια, κατοικούσαν εκτός Ελλάδος, οι Ιωάννης Καποδίστριας, Αδαμάντιος Κοραής, ο μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, είχαν δυσμενή γνώμη για την "Φιλική Εταιρεία". Και οι τέσσερεις αποδοκίμαζαν την Εταιρεία και τις ενέργειες της,  γιατί πίστευαν ότι δεν είχε έλθει ακόμη η ώρα για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Νόμιζαν ότι έπρεπε να προηγηθεί η πνευματική άνοδος και η διαφώτιση του έθνους και μετά να ακολουθήσει η πολιτική αναγέννηση. Ο Καποδίστριας αν και γνώριζε την κίνηση της "Φιλικής Εταιρείας", ποτέ δεν έγινε μέλος αυτής και δεν δίσταζε σε κάθε ευκαιρία να αποδοκιμάζει την κίνηση αυτή. Και βέβαια είναι αλήθεια ότι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης σε επιστολή που έστειλε το 1827 στον τσάρο Νικόλαο γράφει ότι ο Καποδίστριας ήταν σε πλήρη γνώση των ενεργειών του ως αρχηγού της "Φιλικής Εταιρείας" και ακόμη ότι ενθάρρυνε αυτόν κρυφά "ίνα επιχειρήσει την επανάστασιν και ουδένα δισταγμόν δείξη περί της επιτυχίας". Αλλά και αυτά αν είναι αληθινά δεν αλλάζουν τα αισθήματα του Καποδίστρια προς την "Φιλική Εταιρεία", τα οποία πολλές φορές, ποικιλοτρόπως εκδήλωνε. Είναι γνωστό ότι όταν βρισκόταν στο συνέδριο των κρατών της "Ιεράς συμμαχίας", στην  Laybach, και πληροφορήθηκε την έκρηξη του κινήματος στις Ηγεμονίες, λυπήθηκε πάρα πολύ και είπε: "Ιδού μία πρόωρος επανάστασις, η οποία θα καταστρέψει όλας μου τας προσπαθείας δια τη μελλοντικήν ευτυχίαν της Ελλάδος". Ο Κοραής ήταν ακόμη περισσότερο δυσμενής γιατί όπως νόμιζε ήταν πρόωρα για να επαναστατήσουν οι Έλληνες. Σε αχρονολόγητη επιστολή του προς τον Αλέξανδρο Βασιλείου που γράφτηκε λίγα χρόνια πριν την επανάσταση γράφει: " ... Εις τας παρούσας περιστάσεις είναι αδύνατον και δια την ανεπιστημοσύνην του Έθνους και διότι εγεννήθη άνθρωπος (ο Ναπολέων), όστις δεν θέλει πλέον αφήσει τίποτε να γένη χωρίς αυτού. Χρειάζεται, φίλε, πεντήκοντα τουλάχιστον ακόμη ετών παιδείαν το Γένος, δια να έλθει εις κατάστασιν να κατορθώσει τίποτε αυτοκινήτως και αυτουργώς....". Τα ίδια επαναλαμβάνει αργότερα, σκεπτόμενος πλέον εν ψυχρώ, στην αυτοβιογραφία του που εκδόθηκε στο Παρίσι: " ... Εις τούτο μόνον ηπατήθην, ότι η κατά του τυράννου επανάστασις, την οποίαν έθετεν ο λογισμός μου περί τα μέσα της παρούσης εκατονταετηρίδος, συνέβη τριάκοντα χρόνους αρχύτερα. Ότι δε συνέβη παρά καιρόν, εφάνηκε από την θρασύτητα των αρχηγών της επαναστάσεως ... και από την έπειτα μέχρι της σήμερον αφρονεστάτην διαγωγήν πολλών πολιτευομένων εις την Ελλάδα ...) Περισσότερο σαφής και κατηγορηματικός εκφράστηκε κατά της "Φιλικής Εταιρείας" και των αποστόλων της ο  μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος. Στο υπόμνημα του το επιγραφόμενο: "Παρατηρήσεις εις την παρούσαν κατάστασιν της Πελοποννήσου", το οποίο συνέταξε στην Πίζα στις 20 Μαΐου 1821, έγραψε: " Αν οι Γραικοί είχαν όλα τα δίκαια δια να επιθυμώσι την ανεξαρτησίαν των και δια να προσπαθήσωσι να απιτινάξωσι τον σκληρόν ζυγόν της οθωμανικής διοικήσεως ..., αν το κίνημα των είναι δίκαιον και ο σκοπός αξιέπαινος, ήταν επίσης δίκαιον και αναγκαίον, πριν επιχειρισθώσιν εν έργον τόσον τολμηρόν και κινδυνώδες, να εξετάσωσι τας δυνάμεις των, να παραβάλωσι τα μέσα των με τα του εχθρού και να κάμωσι μίαν ετοιμασίαν ανάλογον με το κίνημα των, έπρεπε να λάβωσι μέτρα, ώστε να γενή η βλάβη του Γένους όσον το δυνατόν ολίγη. ....". Προς τους εφόρους της "Φιλικής Εταιρείας" που ευρίσκοντο στην Οδησσό και του ζήτησαν πληροφορίες για την κατάσταση στην Ελλάδα γράφει στις 26 Δεκεμβρίου του 1821: "Ζητήτε ειδήσεις της πατρίδος σας αλλά τίνες να γράψωσι; Προς τίνα; Και διατί; Οι συμπατριώτες μας ηπατήθηκαν και βλέπουν ότι κινδυνεύει η ύπαρξις των. Ποίοι τους ηπάτησαν; Δεν το ηξεύρω. Οι ψευδαπόστολοι τους εβεβαίωσαν, ότι είναι σύστημα από τους πρωτίστους του Γένους, ότι είναι χρήματα, ότι δεν έχουν ειμή να κινηθώσι και ότι τα άλλα όλα είναι άλλων φροντίς. ...". Στο ίδιο πνεύμα κινείτο και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, όταν τον Οκτώβριο του 1821 έγραφε από το Μεσολόγγι στον Δημήτριο Υψηλάντη, που βρισκόταν στην Πελοπόννησο: "... Η εκλαμπρότης της εγνώρισε και δεν είναι χρεία να την ειπώ, ότι ο αυτάδελφος της ηπατήθη από ανθρώπους, εις τους οποίους δεν έπρεπεν ούτε ακρόασιν να δώσει. Ο  Ιγνάτιος και άλλοι πολλοί, εν οις και εγώ, προείδομεν το κακόν, όταν εκ φήμης ηκούσαμεν, ότι γίνονται διάφορα κινήματα. ...". Την ίδια εποχή 26 Οκτωβρίου 1821, γράφει στους αδελφούς Κουντουριώτες για τις σχεδόν ανυπέρβλητες δυσχέρειες του αγώνα, έγραφε: ".... Ας όψωνται όσοι ακρίτως έρριψαν το έθνος εις τον παρόντα αγώνα, προτού το προετοιμάσωσιν, ως έδει, και αφού το έρριψαν, ούτε οι ίδιοι εστοχάσθησαν πως να το σώσουν, ούτε τους συμβουλεύοντας αυτούς ήκουσαν, και την ένωσιν του έθνους εμπόδισαν εις ίδια τέλη διεγείροντες τον αμαθή λαόν και φέροντες σκάνδαλα, ενώ έπρεπε να φανώσι μεσάζοντες και κήρυκες της παύσεως των παθών και της ενώσεως των μικρών και μεγάλων, των δυνατών και αδυνάτων ...".

Παρά τις γνώμες αυτές των παραπάνω αναφερθέντων εξεχόντων ομογενών και των τυχόν αναποφάσιστων, οι Έλληνες, άφησαν τους δισταγμούς τους ευθύς μόλις κηρύχτηκε η επανάστασης και ετάχθησαν ψυχή και σώμα υπέρ του απελευθερωτικού αγώνα. Οποιαδήποτε επιφύλαξη ή καχυποψία δεν μπορούσε να ανατρέψει το διογκούμενο ρεύμα της εθνικής αφύπνισης, που ενισχύετο γοργά από τους Έλληνες της διασποράς. Ο ευρωπαϊκός διαφωτισμός, η ιδέα του εθνικού κράτους, η ανακάλυψη εκ νέου της αρχαίας ελληνικής σκέψης, η ανάγκη για σύνδεση με ένα μακρινό παρελθόν, η άνοδος των μικρεμπόρων και η δημιουργία μιας τάξης μορφωμένων Ελλήνων χωρίς περγαμηνές ευγενών, συντελούσαν στην ανατροπή της υπάρχουσας κατάστασης. Η "Φιλική Εταιρεία" ήταν μια από τις πολλές μυστικές επαναστατικές εταιρείες που εμφανίστηκαν σε ολόκληρη την Νότια και Ανατολική Ευρώπη κατά το Α΄ τέταρτο του 19ου αιώνα και επιδίδονταν σε συνωμοτικές ενέργειες με στόχο την επικράτηση ποικίλων πολιτικών, κοινωνικών και εθνικιστικών ιδεολογιών.  Γεννήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου του 1814 στην Οδησσό από τον Νικόλαο Σκουφά, τον Αθανάσιο Τσακάλωφ και τον Εμμανουήλ Ξάνθο, οι οποίοι έλαβαν την αρχική απόφαση για την οργάνωση της επανάστασης.

Πριν  από την "Φιλική Εταιρεία" υπήρξαν και άλλες ελληνικές μυστικές οργανώσεις, από τις οποίες η πιο γνωστή είναι το "Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον".  Ιδρύθηκε στο Παρίσι το 1809, με σκοπό την πνευματική αναγέννηση και διαφώτιση των Ελλήνων και να προστατεύει τα συμφέροντα των Ελλήνων του Παρισιού,  αλλά κυρίως για την προετοιμασία της εξέγερσης των Ελλήνων ενάντια στους Τούρκους. Ιδρύθηκε από τον εκ Θεσσαλονίκης Γρηγόρη Ζαλίκη, λόγιο άνδρα και διπλωματικό εκπρόσωπο του ηγεμόνα της Βλαχίας Σκαρκλατο Καλλιμάχη.  Γεννήθηκε το 1776 στη Θεσσαλονίκη, σπούδασε στο  Βουκουρέστι και από το 1802 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι.  Ασχολήθηκε με τα γράμματα και συνέταξε μάλιστα, δύο λεξικά, ένα  απλοελληνικό και ένα γαλλικό. Εξαιτίας των ενασχολήσεών του ήρθε σε επαφή και συνδέθηκε με πολλούς Γάλλους ελληνιστές και άλλους φιλέλληνες, μεταξύ των οποίων και με τον κόμη Μαρία - Γαβριήλ - Ωγκύστ ντε Σουαζέλ Γκουφιέ, αρχαιολόγο, που είχε διατελέσει πρεσβευτής της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη και ήταν  σημαντικό μέλος  της οργάνωσης.  Τα μέλη υποχρεώνονταν να υποστούν την πολύπλοκη τελετή μυήσεως, έφεραν μυστικούς αριθμούς, ταυτότητες και φορούσαν ένα χρυσό δαχτυλίδι με το σύμβολο της οργάνωσης - δύο χέρια ενωμένα, τα οποία περιβάλλονταν από τα αρχικά ΦΕΔΑ που σήμαιναν "Φιλίας Ελληνικός Δεσμός Άλυτος".   Μέλος του “Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου” ήταν, ευθύς εξαρχής, και o  Αθανάσιος Τσακάλωφ από τα Γιάννενα, που είχε έρθει στο Παρίσι για να σπουδάσει τις φυσικές επιστήμες. Συμμετείχε στην πενταμελή επιτροπή που συνέταξε το καταστατικό και αποδείχθηκε ιδιαίτερα δραστήριος στη διάδοση των σκοπών της εταιρείας σε κέντρα του ελληνισμού εκτός του Παρισιού, κυρίως δε στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και στη Ρωσία. Μετά την πτώση του Ναπολέοντα το «Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον», το οποίο μέχρι τότε διατηρούσε “κατάστημα” στην οδό Μονσιέ του προαστίου του Αγίου Γερμανού (Σαιν Ζερμαίν), άρχισε να παρακμάζει, όχι μόνο διότι στερήθηκε την υψηλή προστασία που είχε προηγουμένως, αλλά και διότι οι Βουρβόνοι, που επανήλθαν στην εξουσία, δεν διέκειντο ευνοϊκά απέναντι στις μυστικές Εταιρείες, τις οποίες άλλωστε καταδίωκε η "Ιερή Συμμαχία". Μάλιστα ο Ζαλίκης αναγκάσθηκε να μετοικήσει για ένα χρονικό διάστημα στο  Λονδίνο. 

Στον 18ο αιώνα οι Έλληνες σπάνε τα δεσμά της κλειστής οικονομίας και αναπτύσσοντας την εμπορευματική παραγωγή αποκτούν εθνική συνείδηση - διεργασία η οποία ολοκληρώνεται με την επανάσταση του 1821. Η τελευταία δεκαετία του 18ου αιώνα και οι δύο πρώτες του 19ου αιώνα είναι χρόνια κρίσιμα και σημαντικά για τον ελληνισμό. Οι κοινωνικοπολιτικές συνθήκες στην Ευρώπη και στην Βαλκανική, ιδιαίτερα μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο, δείχνουν πως το υπόδουλο έθνος προχωρεί σιγά - σιγά προς την απελευθέρωση του.

Αλλά και πριν από το "Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον" οι μεγάλες και ανυπόφοροι θλίψεις των υποδούλων και η μεγάλη ιδέα η οποία μαζί με τον εθνικό διαφωτισμό γιγαντώθηκε από τα μέσα του 18ου αιώνα, διαπότισε μεγάλα στρώματα του λαού και υπήρξαν οι κινητήριες δυνάμεις, οι οποίες ώθησαν κατά καιρούς ονειροπόλους Έλληνες να συμπτύξουν μυστικές εταιρείες, με σκοπό την συντήρηση της εθνικής συνείδησης και της ορθόδοξης πίστης του λαού αλλά και την προπαρασκευή του έθνους προς γενική εξέγερση κατά του δυνάστη.

Τελικός σκοπός των τολμηρών εκείνων πατριωτών, ήταν η εθνική ανεξαρτησία όσο το δυνατόν μεγαλύτερου τμήματος του ελληνικού χώρου και η πολιτική ελευθερία του λαού.

Αξιόπιστες ιστορικές ενδείξεις επισημαίνουν την ύπαρξη πατριωτικής εταιρείας στην υπόδουλο Ελλάδα προ των αρχών του 18ου αιώνα. Ο  από την Μυτιλήνη κληρικός Σεραφείμ Πωγωνάτος, όταν συνελήφθη στην Ρωσία το 1732 κατέθεσε στο δικαστήριο ότι προ του 1700 ακόμη είχε συσταθεί στην Ελλάδα μυστική εταιρεία, επιδιώκουσα την απελευθέρωση του ελληνικού έθνους "εις αρμόδιον καιρόν".

Την ίδια περίπου εποχή, πολλοί πρόκριτοι στην Ελλάδα, ενθαρρυμένοι από το πολιτικό πρόγραμμα του Μεγάλου Πέτρου περί της τύχης της Ανατολής, οργανώνονταν μυστικά κάτω από τα μάτια των Τούρκων, υποσχόμενοι με όρκο αμοιβαία βοήθεια κατά του τυράννου δια τους εαυτούς των και τα παιδιά των μέχρι της αναμενόμενης εθνικής απελευθέρωσης.

Στην Μάνη αναφέρεται η ύπαρξη μεταξύ των προκρίτων μυστικής εταιρείας αντιπρόσωποι της οποίας έφθασαν μέχρι την Αικατερίνη Β΄, ζητούντες βοήθεια και προστασία. Η συνωμοτική δραστηριότητα των Ελλήνων βρήκε πεδίο ανάπτυξης κυρίως εκτός των ορίων της υποδούλου χώρας, στα ευρωπαϊκά κράτη, όπου δια λόγους πολιτικούς ή αισθηματικούς ήταν συμπαθής η υπόθεση των Ελλήνων, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, όπου η κυριαρχία του Σουλτάνου ήταν ψιλή και σκιώδης και όπου το ελληνικό στοιχείο αφού αναπτύχθηκε οικονομικά και πνευματικά δέσποζε στον ντόπιο πληθυσμό, επίσης μεταξύ των ελληνικών παροικιών πού ήκμαζαν στο εξωτερικό και μάλιστα σε πολλές πόλεις και λιμάνια της απέραντης αυτοκρατορίας των Αψβούργων, σε πείσμα της φιλοτουρκικής πολιτικής της επίσημης εξουσίας.

Στην αγία Ρωσία, όπου επί Μεγάλου Πέτρου και των διαδόχων του, κάθε κίνηση κατά των Τούρκων ήταν ευπρόσδεκτη, οι Έλληνες καλυπτόμενοι πίσω από τα Ρώσικα πολιτικά σχέδια περί επεκτάσεως της Ρωσικής κυριαρχίας μέχρι του Αιγαίου,  είχαν την δυνατότητα να εργάζονται συνωμοτικά για την εθνική υπόθεση.

Είναι γνωστό ότι στην Μόσχα επί Αικατερίνης Β΄ ο ιατρός Πέτρος Μελισσηνός ίδρυσε μυστική εταιρεία και υπέθαλπε σχέδια για την απελευθέρωση της Ελλάδας.

Στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες υπήρξαν άριστες συνθήκες για την ανάπτυξη ελληνικών απελευθερωτικών κινήσεων και την θεμελίωση αναλόγων πολιτικών σχεδίων.  Τόσο οι Έλληνες ηγεμόνες και οι αυλές τους, όσο και το πλήθος των Ελλήνων εμπόρων δημιούργησαν στην Βλαχομπογδανίαν μια θαυμάσια πνευματική άνθηση και κατά την μορφή και κατά την ουσία ελληνική. Η συστηματική καλλιέργεια των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων, στις σχολές του Βουκουρεστίου, του Ιασίου κλπ. επανέφεραν στο νου των Ελλήνων έντονο τον πόθο της δημιουργίας ελεύθερου ελληνικού κράτους στην κυρίως Ελλάδα.

Στον κύκλο των προσπαθειών αυτών περιλαμβάνεται και η ίδρυση από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρο Μουρούζη της ελληνικής λέσχης "Αλέξανδρος" στην Ερμανούπολη της Τρανσυλβανίας το 1777.  

Το έτος 1780 συναντάμε στο Βουκουρέστι την "Εταιρεία των Φίλων", ελληνική μυστική απελευθερωτική οργάνωση στην οποία μετείχαν πλην των Ελλήνων και ντόπιοι Βλάχοι. Μέλος ιδρυτικό αυτής υπήρξε και ο Ρήγας Φεραίος. Ο ηγεμών της Βλαχίας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Φιραρής, μετά την φυγή του από τις ηγεμονίες ίδρυσε στην Ρωσία το 1787 την εταιρεία "Φοίνιξ" με σκοπό την απελευθέρωση των υποδούλων λαών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.  Αυτός πρώτος κατά τα έτη της ηγεμονίας του (1785 - 1786) φέρεται ότι μύησε στα πατριωτικά σχέδια τον Ρήγα Φεραίο, ο οποίος τον ακολούθησε για λίγο κατά την φυγή του. Ο ίδιος ο Φεραίος μύησε μεταγενέστερα το 1807, στα σχέδια του και τον πρώην ηγεμόνα Κωνσταντίνο Υψηλάντη, πατέρα του Αλέξανδρου Υψηλάντη, βραδύτερα δε το 1812 και τον άρτι αφιχθέντα στη Ρωσία Ιωάννη Καποδίστρια. Η εταιρεία αυτή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου - Φιραρή διαδόθηκε γρήγορα στην Μολδοβλαχία, στην Κωνσταντινούπολη, στην Στερεά και Νησιωτική Ελλάδα και από αυτήν προφανώς εμπνεύστηκε ο Ρήγας για να ιδρύσει στο Βουκουρέστι νέα μυστική εταιρεία στις ίδιες βάσεις. Γνωστές σήμερα μυστικές εταιρείες σε διάφορες πόλεις της Ευρώπης είναι οι: "Ρόπαλον του Ηρακλέους",  "Εταιρεία της Αθηνάς",   "Εταιρεία των Καλών Φίλων",  "Εταιρεία των Φίλων", τέλος στην Κωνσταντινούπολη ιδρύεται από τον Ηλία Χρυσοσπάθη η «Εταιρεία των Καλών Εξαδέλφων»  που συνυπάρχει για μικρό χρονικό διάστημα με την Φιλική Εταιρεία πριν να απορροφηθεί τελικά από αυτήν. Οι εταιρείες  αυτές έχουν άμεση εξάρτηση ή σχέση με την εταιρεία που ίδρυσε ο Ρήγας. Η θαυμάσια ενεργητικότητα του Βελεστινλή, τα καινοφανή περί των λαών της Βαλκανικής και γενικότερα της Ανατολής σχέδια του, τα ποικίλα πεζά και έμμετρα κηρύγματα του προς τους υπόδουλους, η χάρτα και ο Θούριος και η "Πολιτική Διοίκηση", και τα λοιπά πνευματικά του δημιουργήματα, η συνωμοτική δραστηριότητα της εταιρείας του και των παραρτημάτων αυτής, τέλος το τραγικό του μαρτύριο, προκάλεσαν στις καρδιές των Ελλήνων ζωηρά και ελευθέρια αισθήματα και την αμετάκλητη απόφαση της εκδίκησης. Για τούτο ο Ρήγας τοποθετήθηκε στην κορυφή των πάσης φύσεως εταιριστικών κινήσεων των Ελλήνων για την εθνική τους ελευθερία και δικαίως θεωρείται ο μέγας εθναπόστολος και ο σπουδαιότερος από τους προδρόμους της "Φιλικής Εταιρείας". 

Στο Παρίσι σημειώθηκε αξιόλογη φιλελληνική δραστηριότητα κάποιων επιφανών Γάλλων και λίγων Ελλήνων, οι οποίοι συναθροίζονταν στο σπίτι της Κύπριας λογίας Ελισάβετ Λουμάκη - Chenier, η οποία ενέπνευσε προφανώς στον υιό της, τον μεγάλο ποιητή Ανδρέα Chenier και σε άλλους γνωστούς Γάλλους συγγραφείς την αγάπη τους για την Ελλάδα. Η κίνηση αυτή των Παρισίων γίνεται περισσότερο συγκεκριμένη και σαφής μετά τον θάνατο της  Ελισάβετ   Chenier, όταν ανέλαβε την πρωτοβουλία, όπως ελέχθη και παραπάνω  ο Μακεδόνας Γρηγόρης Ζαλίκης υπό την προστασία του Γάλλου διπλωμάτη και αρχαιολόγου Ωγκύστ ντε Σουαζέλ Γκουφιέ. Ο Ιωάννης Φιλήμων στο ιστορικό του δοκίμιο περί της ελληνικής επανάστασης, έδωκε αξιόλογα αν και όχι επαρκή στοιχεία, περί της φιλελληνικής εκείνης οργάνωσης των Παρισίων.

Η στο Παρίσι "Ελληνική Εταιρεία" ιδρυθείσα το 1809 και το "Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο" της αποτελούν τους πλησιέστερους προδρόμους της "Φιλικής Εταιρείας" του 1814. Ένας τουλάχιστον των εταίρων της πρώτης, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, υπήρξε εκ των ιδρυτών της δευτέρας. Οι δύο αυτές εταιρείες έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά στις προσωνυμίες, τα σύμβολα και τους όρους, την διαδικασία της κατήχησης κλπ. ώστε στην Οδησσό η ιδρυθείσα "Φιλική Εταιρεία" θεωρήθηκε από κάποιους ως απλή αναμόρφωση της "Εταιρείας των Παρισίων". Κατά την εποχή αυτή δρουν στην Ιταλία μυστικές εταιρείες με σκοπό την εξέγερση του Ιταλικού λαού, κατά του Αυστριακού δυνάστη. Από αυτούς προφανώς εμπνευσμένοι και οι Έλληνες της Ιταλίας, σχηματίζουν μικρές συνωμοτικές ομάδες υπέρ της απελευθέρωσης της δικής τους πατρίδας.

Στο Λιβόρνο, τον μεγάλο εμπορικό λιμένα της Μεσογείου, μαρτυρείτε μεταξύ των μελών της ακμαίας Ελληνικής Παροικίας ζωηρή εταιριστική κίνηση, η οποία είχε αναπτυχθεί πολύ στις αρχές του 19ου αιώνα.

Την εποχή αυτή υπάρχει στην Κέρκυρα η "Εταιρεία των Φίλων" ευρισκομένη σε στενή επαφή μετά των εταιρειών του Παρισιού και Λιβόρνου.  Την ίδια εποχή εμφανίζεται στη Βιέννη η «Εταιρεία των 5» ή «της Σιωπής των Ελλήνων» που θεωρείται αδελφή της ιταλικής εταιρείας των Καρμπονάρων,  στην οποία μετέχει και ο εν Ιταλία ευρισκόμενος ποιητής Ανδρέας Κάλβος. Η αστυνομία στην Βενετία, όπως πληροφορούμεθα από έγγραφα της, έχει επισημάνει την ύπαρξη της μυστικής εταιρείας   "Εταιρεία των πέντε" ή "Σιωπή των Ελλήνων", η οποία ενομίζετο υπό των Αυστριακών ως αδελφή της εταιρείας των Ιταλών Καρμπονάρων αποβλέπουσα στην ανεξαρτησία της Ελλάδας. Ας σημειωθεί και ότι το 1812 ιδρύεται στο Παρίσι η εταιρεία «Αθηνά»    

Στην καρδιά της Ελλάδας, στην Αθήνα, ιδρύθηκε αρχικά η "Φιλαθηναϊκή Ακαδημία" και αργότερα το 1813  η "Φιλόμουσος Εταιρεία"  πρώτα στην Αθήνα, μετά στην Βιέννη και μετά τη διάλυσή της εκεί από τον Μέττερνιχ, στο Μόναχο. Η "Φιλόμουσος Εταιρεία" πολλά οφείλει στις δραστηριότητες του Ιωάννη Καποδίστρια που βρίσκεται για αυτό τον σκοπό σε επαφή με μία ιδιαίτερα σημαντική επτανησιακή προσωπικότητα, τον Διονύσιο Ρώμα.

 Αμφότερες προβάλλουν μορφωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς, όπισθεν των οποίων εκρύπτετο η επιδίωξη του μεγάλου εθνικού πόθου των Ελλήνων.

Η "Φιλόμουσος Εταιρεία" των Αθηνών έδωσε μετά από λίγο (1814) αφορμή στους ευρισκόμενους στην Βιέννη μεγάλους Έλληνες Ιωάννη Καποδίστρια, Ιγνάτιο Μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας και Άνθιμο Γαζή να οργανώσουν την νέα "Φιλόμουσο Εταιρεία" της οποίας έδρα υπήρξε η Βιέννη αρχικά και αργότερα το Μόναχο, της οποίας το εκπαιδευτικό και εθνικό έργο είναι τεράστιο. Η "Φιλόμουσος Εταιρεία" της Βιέννης (όπως και η στο Παρίσι "Ελληνική Εταιρεία") εθεωρήθη από πολλούς ερευνητές ότι έχει άμεση σχέση με την "Φιλική Εταιρεία".  

Στη σύγχυση αυτή συνέβαλαν και οι ίδιοι οι ιδρυτές της "Φιλικής Εταιρείας" διότι  διέδιδαν  επίτηδες μεταξύ των Ελλήνων - πλην των άλλων υπερβολών - ότι η "Φιλόμουσος Εταιρεία" ήταν διακλάδωση της δικής τους και ότι τα πρόσωπα τα εμφανιζόμενα στην πρώτη ήσαν οι αθέατοι υποκινητές της δευτέρας. Ο ίδιος ο Καποδίστριας ηδυνήθη να διαπιστώσει - καθώς αναφέρει στην αυτοβιογραφία του - ότι πράγματι οι αρχηγοί της "Φιλικής Εταιρείας" "προσύλκησαν πλήθος προσηλυτών βεβαιούντες αυτούς ότι η εν Βιέννη εγκαινιασθείσα συλλογή συνδρομών υπέρ των ιδρυμάτων δημοσίας εκπαιδεύσεως είχε σκοπό την απελευθέρωση της Ελλάδος μέσω μυστικής εταιρείας και ότι ο Αυτοκράτωρ της Ρωσίας ενέκρινε και ενεθάρρυνε το έργο τούτο". Εντούτοις και ο Καποδίστριας αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να δεχθεί ότι η σύσταση της "Φιλόμουσου Εταιρείας" στην Βιέννη και ο υπέρ αυτής γενόμενος έρανος υπήρξε μια των "τυχαίων αφορμών" του σχηματισμού της μυστικής εταιρείας της Οδησσό.

Αλλά ούτε η "Φιλόμουσος Εταιρεία" της Βιέννης, ούτε η "Ελληνική Εταιρεία" των Παρισίων, ούτε οι προ αυτών μικρές ή μεγάλες εταιριστικές οργανώσεις των Ελλήνων και των Φιλελλήνων υπήρξαν,  κατά την γνώμη μου τυχαίες αφορμές, αλλά αυτές αύται ήταν οι ρίζες της μεγάλης "Εταιρείας των Φιλικών". Μεταξύ αυτής και  εκείνων υπάρχει ηθική συνέχεια και αλληλουχία, εφόσον τις οργανώσεις αυτές διείπε το αυτό πνεύμα της μεγάλης ιδέας του ελληνισμού και εφόσον εξ αρχής ένας ήταν και παρέμενε αναλλοίωτος ο αντικειμενικός αυτών σκοπός: η εθνική απελευθέρωση των Ελλήνων.

Στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες, στους κύκλους των Φαναριωτών πριγκίπων δημιουργείται μια φωτισμένη αριστοκρατία Ελληνική, η παιδεία απλώνεται ολοένα και σε περισσότερα στρώματα, σχολεία ιδρύονται και παλαιά ανανεώνονται, ξένα επιστημονικά βιβλία μεταφράζονται, η συζήτηση γύρω από το γλωσσικό ζήτημα εντείνεται καθώς και η σύγκρουση ανάμεσα στην εκκλησία και διανόηση. Το εξαγωγικό εμπόριο βρίσκεται σε άνθηση, περνά σε μεγάλο ποσοστό στα χέρια των Ελλήνων. Οι Έλληνες ιδρύουν αντιπροσωπίες στο εξωτερικό και το διαμετακομιστικό εμπόριο στην ξηρά και στη θάλασσα περνά στα χέρια των Ελλήνων που είχαν μεταναστεύσει στην Αυστροουγγαρία, την Βαλκανική, τον Εύξεινο Πόντο. Μέσα σε αυτό το κλίμα γεννιέται και θεμελιώνεται η "Φιλική Εταιρεία".  

Οι τρείς ιδρυτές της "Φιλικής Εταιρείας" δεν διατύπωσαν μανιφέστα, πολύπλοκα συντάγματα ή διακηρύξεις, ούτε ανέλυσαν στοχαστικά τις ιδεολογικές τους θέσεις. Ο σκοπός της συστάσεως της εταιρείας και το μεγάλο έργο που ανελάμβαναν οι Φιλικοί, περιοριζόταν στην καλή και σαφέστατη διατύπωση: "η απελευθέρωση της πατρίδας από την καταπίεση του τουρκικού ζυγού".

Εξάλλου, οι τρείς Φιλικοί ήταν άνθρωποι απλοί, δεν διέθεταν ιδιαίτερο κύρος μεταξύ των Ελλήνων της Διασποράς, ούτε οικονομικά μέσα ή περιουσίες. Ενώθηκαν με οδηγό μόνο τον πόθο τους να οργανώσουν τους Έλληνες, στον αγώνα για την απελευθέρωση τους.

Απόγονοι αγροτικών οικογενειών οι πρωτεργάτες της "Φιλικής Εταιρείας" ήσαν γνώστες του τρόπου  οργάνωσης και δράσης μυστικών εταιρειών. Ο Ξάνθος από την Πάτμο γεννήθηκε το 1772 και έμαθε λίγα γράμματα τόσα όσα του χρειάζονταν  για να εργασθεί ως εμπορικός υπάλληλος. Το 1813 μυήθηκε στην Τεκτονική ΣΤΟΑ της Λευκάδας, όπου συνειδητοποίησε την δύναμη της ενώσεως και διαβάζουμε στα απομνημονεύματα του: "εισήχθη εις την εταιρεία των ελευθέρων Τεκτόνων, ων δε ιδεών ελευθέρων και πνέων πάντοτε μίσος κατά της τουρκικής τυραννίας,  συνέλαβεν αμέσως την ιδέαν ότι ηδύνατο να ενεργηθεί μια μυστική εταιρεία κατά τους κανόνες ταύτης της των ελευθέρων Τεκτόνων, βάσιν έχουσα την ένωσιν όλων των εν Ελλάδι και εις άλλα μέρη ευρισκομένων διαφόρων καπιτάνων, αρματολών και άλλων επισήμων πάσης τάξεως ομογενών, δια να ενεργήσωσιν εν καιρώ την απελευθέρωσιν της πατρίδος".

Από αυτή την περικοπή των απομνημονευμάτων του Ξάνθου συνάγεται ότι η "Φιλική Εταιρεία", δανείσθηκε από τον Τεκτονισμό πολλούς κανόνες της εσωτερικής οργάνωσης της, αλλά βεβαίως η "Φιλική Εταιρεία" δεν ήταν κλάδος Τεκτονικής Οργάνωσης.

Ο Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα γεννήθηκε το 1788 και λέγεται ότι σπούδασε στην Μαρουτσαία Ακαδημία όπου πρωτοδιδάσκαλος  ήταν ο Ψαλίδας. Διέθετε μεγαλύτερη μόρφωση από τους άλλους δύο, είχε ζήσει στο Παρίσι, είχε φοιτήσει στο Πανεπιστήμιο, γνώριζε Γαλλικά και Ρωσικά και υπήρξε μέλος της μυστικής οργάνωσης "Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον".

Ο Σκουφάς ο πιο ταπεινός από τους τρείς και ο πιο αφοσιωμένος στους σκοπούς της εταιρείας γεννήθηκε το 1779 στο Κομπότι της Άρτας, εργάστηκε κατά καιρούς ως αποθηκάριος, πιλοποιός και υπάλληλος. Ήταν προκατηχημένος στις ιδέες που προέβαλε στην εταιρεία από τον Κωνσταντίνο Ράδο, ο οποίος είχε μυηθεί στον καρμποναρισμό όταν σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Το 1812 ο Ράδος προσπάθησε να ιδρύσει στην Μόσχα Ελληνική Επαναστατική Εταιρεία υπολογίζοντας και τον Σκουφά στα πρώτα μέλη της.

Οι τρεις ιδρυτές της "Φιλικής  Εταιρείας" καθιέρωσαν κρυπτογραφικό κώδικα για την αλληλογραφία των μελών και όρισαν τα αρχικά  γράμματα που θα χρησιμοποιούσε ο καθένας. Το τελετουργικό της μυήσεως διέφερε ανάμεσα στα μέλη του πρώτου, δεύτερου, τρίτου και τετάρτου βαθμού. Οι υπόλοιποι δύο βαθμοί των "Αφιερωμένων" και των "Αρχηγών των Αφιερωμένων" δημιουργήθηκαν το 1820 όταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ανέλαβε την ηγεσία της "Φιλικής Εταιρείας". Η "Ανωτάτη Αρχή" προΐστατο όλων των βαθμών και η σύνθεση της ήταν άγνωστη στα μέλη των κατωτέρων βαθμών.  Ο πρώτος βαθμός του "Αδελφοποιητού", προοριζόταν για τους "απλοϊκούς και αγράμματους" Έλληνες των αγροτικών περιοχών.  Η εταιρεία φανέρωνε ελάχιστα από τα μυστικά της στα μέλη του πρώτου βαθμού, τα οποία διδάσκονταν τα "σημεία" (συνθηματικές χειρονομίες) και τον σκοπό της Εταιρείας ο οποίος ήταν "η απελευθέρωση της πατρίδος". Τα μέλη του δεύτερου βαθμού οι "Συστημένοι"  δεν γνώριζαν παρά ελάχιστα για την οργάνωση της Εταιρείας. Σε αντίθεση με τα μέλη του πρώτου βαθμού οι "Συστημένοι" ήσαν εγγράμματοι και στο τελετουργικό της μυήσεως τους προέβαιναν σε "εξομολόγηση" σκοπός της οποίας ήταν να αποκαλυφθεί η προσωπική ζωή του μυούμενου, να λυθεί κάθε δεσμός με τον παραδοσιακό κόσμο και να προσηλωθεί ο μυούμενος αποκλειστικά στην Εταιρεία.

Ο τρίτος βαθμός ήταν οι "Ιερείς" οι οποίοι ανελάμβαναν το έργο της μυήσεως νέων μελών. Οι "Ιερείς" πληροφορούνται τους σκοπούς της Εταιρείας και τα περισσότερα μυστικά της. Ο υποψήφιος "Ιερεύς" περνούσε από πολυπλοκότερο των άλλων δύο βαθμών τελετουργικό και ύστερα από τα πρώτα στάδια μυήσεως ήταν υποχρεωμένος να δώσει τον "Μέγα Όρκο".

Ο τέταρτος βαθμός, των "ποιμένων" απαιτούσε τα ίδια προσόντα με τον τρίτο βαθμό και είχε παρόμοιο τελετουργικό. Ακολουθούσαν οι βαθμοί των "Αρχιποιμένων", των "Αφιερωμένων" και "Αρχηγοί των Αφιερωμένων". Τα μέλη των δύο τελευταίων βαθμών προορίζονταν να αποτελέσουν τον στρατιωτικό τομέα της Εταιρείας.

Η "Φιλική Εταιρεία" ιδρύθηκε και ελεγχόταν από Έλληνες των κοινοτήτων της Ελληνικής Διασποράς οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στην Ρωσία και τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες. Βρήκε σταθερούς και αφοσιωμένους υποστηρικτές όχι τόσο ανάμεσα στους κύκλους των μορφωμένων, των πλουσίων και ισχυρών οικονομικά Ελλήνων, όσο στον κύκλο των μικρεμπόρων, των υπαλλήλων, των τεχνιτών, των πραματευτάδων και των μισθοφόρων - στρατιωτικών. Οι Έλληνες αστοί της Διασποράς δεν παρασύρθηκαν από τον ενθουσιασμό και το πάθος των Φιλικών, όσο οι μικρότερες οικονομικά τάξεις οι οποίες τάχθηκαν ευθύς εξ αρχής υπέρ της απελευθέρωσης της πατρίδας, η οποία θα τους αναγνώριζε ως άξια τέκνα της. Έως τις παραμονές της Επανάστασης τα μέλη της "Φιλικής Εταιρείας" προέρχονταν από όλες τις σημαντικές περιοχές και κοινωνικές ομάδες του Ελληνισμού.

Σύμφωνα με τον κατάλογο των μελών της που όμως καλύπτει τμήμα μόνο της πραγματικής δύναμης της Εταιρείας το:

53,7% ήσαν έμποροι (479 μέλη)

13,1% ελεύθεροι επαγγελματίες (δάσκαλοι, γιατροί, γραμματείς κλπ) (177 μέλη)

11,7% πρόκριτοι των επαρχιών κυρίως της Πελοποννήσου (111 μέλη)

9,5% κληρικοί όλων των βαθμίδων (85 μέλη)

8,7% στρατιωτικοί και μισθοφόροι κυρίως παλαιοί αρματολοί και κλέφτες οι οποίοι στο παρελθόν ή και τότε βρίσκονταν στην υπηρεσία ξένων στρατών (78 μέλη)

και μόλις το 0,6% ήσαν αγρότες.

Η "Φιλική Εταιρεία" εξέφρασε την τάση των Ελλήνων για ηρωικές πράξεις, αλλά και την ανυπομονησία τους να απελευθερωθούν. Υπερπήδησε όλα τα εμπόδια που προέβαλε το αντιφιλελεύθερο πνεύμα της επικρατούσας τότε Ιεράς Συμμαχίας στην Ευρώπη, οργάνωσε, φρονημάτισε και έξι χρόνια μετά την ίδρυση της οδήγησε το Έθνος στην επανάσταση, πρώτα στην Μολδοβλαχία και αμέσως μετά στην Ελλάδα. Στην Πελοπόννησο όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα το πνεύμα της "Φιλικής Εταιρείας" εξαπλώθηκε ταχύτατα σε όλες τις τάξεις, στον κλήρο, στους προκρίτους, στους στρατιωτικούς και έγινε η θεία πνοή και κινητήρια δύναμη, η οποία ώθησε τον λαό στην επανάσταση. Δεν υπήρχε καμία δύναμη στον κόσμο η οποία θα μπορούσε να κατασβήσει το επαναστατικό πνεύμα, το οποίο ενεφύσησε στους Έλληνες η "Φιλική Εταιρεία" και να αναχαιτίσει   την πολεμική ορμή τους κατά του κατακτητή. Πριν ακόμη σημάνουν οι καμπάνες των εκκλησιών κατά την 25η Μαρτίου του 1821, είχε αρχίσει ήδη αισίως στην Πελοπόννησο ο απελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων, του οποίου μοναδικό σύνθημα υπήρξε ο υπερήφανος και μεγάλος όρκος των Φιλικών: "Ελευθερία ή θάνατος".  

Την επιτυχία της αυτή όφειλε στο βαθύ θρησκευτικό και εθνικό αίσθημα των Ελλήνων της εποχής εκείνης, στο ζήλο και τις ικανότητες των ιδρυτών της, των άλλων αρχηγών και εκλεκτών στελεχών της, στην κατάλληλη οργανωτική μορφή της, στην τήρηση της μυστικότητας ως προς την ηγεσία της Εταιρείας, στην ιδεολογική της ευρύτητα, στην πολιτική της εθνικής ενότητας και ειδικότερα στην σωστή στάση της απέναντι στον κλήρο και τους προκρίτους.

Μπορούμε να πούμε ότι η "Φιλική Εταιρεία" υπήρξε η σωτήρια οργάνωση, η οποία στην κατάλληλη ώρα συνένωσε εν κρυπτώ τις ζωτικές δυνάμεις του έθνους και αφού χρησιμοποίησε κάθε πρόσφορο μέσον, οδήγησε τους Έλληνες εις τον υπέρ πάντων αγώνα, εμπιστευθείσα τα περισσότερα, "στην πρόνοια του Θεού". Οι πρωταγωνιστές της υπήρξαν τα εκτελεστικά όργανα της ηθικής δύναμης του έθνους. Ψυχροί, αποφασιστικοί και αδίστακτοι, αφού απέρριψαν τις συμβουλές των "φρονίμων" και των "σοφών" και αφού έθεσαν κατά μέρος μερικούς ηθικούς δισταγμούς ως προς τις μεθόδους και τα μέσα ενεργείας, όρμησαν στην περιπέτεια έχοντας μοναδικά στηρίγματα την δύναμη του δικαίου και την πίστη στο Θεό. Και πράγματι εδικαιώθη η διαίσθηση και η αντίληψη των αφανών και άσημων πατριωτών, οι οποίοι υπήρξαν οι ιδρυτές της "Φιλικής Εταιρείας". Στο πρόσωπο αυτών έλαβε συγκεκριμένη μορφή η από αιώνων ασίγαστος ροπή του έθνους προς την πολιτική της ελευθερίας. Η εταιρεία τους υπήρξε: "η μητέρα ή τουλάχιστον η μαία της επανάστασης του 1821".

OMΙΛΙΑ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 17-12-2018

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ

Θα αρχίσω την ομιλία μου με ένα ευαγγελικό απόσπασμα: «Είπεν ουν αυτώ ο Πιλάτος. Ουκούν βασιλεύς ει συ; Απεκρίθη ο Ιησούς. Συ είπας ότι βασιλεύς ειμί εγώ. Εγώ εις τούτο γεγέννημαι και εις τούτο ελήλυθα εις τον κόσμον ίνα μαρτυρήσω τη αληθεία. Λέγει αυτώ ο Πιλάτος. Τι εστίν αλήθεια; Και τούτο ειπών, πάλιν εξήλθε προς τους Ιουδαίους». Που σημαίνει κατά μετάφραση Παναγιώτη Τρεμπέλα: «Ερώτησε ο Πιλάτος. Είσαι, λοιπόν, εσύ βασιλεύς; Απεκρίθη ο Ιησούς. Εσύ το είπες ότι εγώ είμαι βασιλεύς. Εγώ εγεννήθηκα και ήρθα εις τον κόσμον για να αποκαλύψω και να κηρύξω την αλήθεια. Λέγει προς αυτόν ο Πιλάτος. Δεν βαριέσαι!  Τι είναι αλήθεια και ποιος μπορεί να την βρει; Και χωρίς να περιμένει απάντηση εξήλθε προς τους Ιουδαίους.

Κι εγώ σήμερα, παρά την αμφιβολία του Πιλάτου για την δυνατότητα εύρεσης της αλήθειας, θα προσπαθήσω να την αναζητήσω. Και ασφαλώς η προσπάθεια μου αυτή θα ανταποκρίνεται και στο δικό σας ενδιαφέρον. Γιατί το ερώτημα του Πιλάτου «Τι είναι αλήθεια και ποιος μπορεί να την βρει», βασανίζει κάθε ανθρώπινη σκέψη από την αρχαιότητα ως τα σήμερα και θα την βασανίζει, ασφαλώς και στο μέλλον. Και τούτο, γιατί το πρόβλημα της αλήθειας είναι ένα από τα υψηλότερα και δυσκολότερα προβλήματα της ανθρώπινης σκέψης, το οποίο μετά την κριτική φιλοσοφία του Καντ έγινε τους τελευταίους αιώνες το κεντρικό πρόβλημα της επιστημολογίας όλης της ανθρωπότητας.

Απ΄τα παλιά τα χρόνια η ελληνική Μυθολογία προσωποποίησε την αλήθεια ως Θεά, κόρη του Δία, μητέρα της Αρετής και τροφό του Απόλλωνα. Την παριστάνει με γυμνή γυναίκα η οποία στο ένα χέρι κρατά ένα κάτοπτρο ή μια δάδα. Ωραίος και τέλειος συμβολισμός. Γυμνή Θεά, δηλαδή γυμνή αλήθεια, μια ρητορική έκφραση που χρησιμοποιείται και λέγεται και σήμερα. Το κάτοπτρο που κρατά φανερώνει ότι ενδέχεται να μη βλέπεις την πραγματική αλήθεια αλλά το είδωλό της.  Και όταν κρατά αντί του κατόπτρου τη δάδα συμβολίζει το φως που σκορπίζει γύρω της η αλήθεια.

Και οι Ρωμαίοι την πίστευαν ως κόρη του Κρόνου και αργότερα του Χρόνου.

Η χριστιανική αλήθεια παριστάνεται σαν γυναίκα που στο ένα χέρι της κρατά ένα ανοιχτό ευαγγέλιο και στο άλλο της χέρι τον ακτινοβολούντα σταυρό του Χριστού.    

Στη σύγχρονη εποχή δεν έχουμε ανάλογους συμβολισμούς. Έχουμε όμως πλούτο φιλοσοφικών, επιστημονικών και θεολογικών συγγραμμάτων, τα οποία μας βοηθούν στο ταξίδι μας προς αναζήτηση της αλήθειας.

Ας ξεκινήσουμε με τον ορισμό της έννοιας της αλήθειας, και πρώτα- πρώτα με την ετυμολογία της. Η επικρατέστερη ετυμολογική άποψη είναι αυτή που διατυπώνεται στο λεξικό Liddell scot, ότι προέρχεται από το ρήμα λήθω, που σημαίνει λανθάνω δηλ. μου διαφεύγει και από το στερητικό ΄΄α΄΄. Επομένως, η φράση «σας λέω την αλήθεια» σημαίνει ότι αυτό που σας λέω για ένα αντικείμενο, για ένα φαινόμενο, για μια ιδέα, το γνωρίζω καλά και δεν μου διαφεύγει σε τίποτα. Δηλαδή γνωρίζω το «όντως ον, το πραγματικά υπάρχον».

Σχετικά τώρα με τον ορισμό της έννοιας της αλήθειας, θα λέγαμε ότι ο επικρατέστερος είναι ο εξής: «Αλήθεια είναι η απόλυτη συμφωνία της σκέψης με την υπάρχουσα πραγματικότητα». Και όταν λέμε πραγματικότητα εννοούμε αυτό που πραγματικά υπάρχει και αυτό που συμβαίνει, είτε στον υλικό κόσμο της φύσης είτε στον πνευματικό κόσμο των ιδεών και στη ζωή του ανθρώπου γενικότερα.  

Και γεννάται το ερώτημα: Πώς ο άνθρωπος, η επιστήμη, η φιλοσοφία, η θρησκεία, συλλαμβάνουν την πραγματικότητα και καταλήγουν στην αλήθεια που πραγματικά υπάρχει γι΄αυτήν;

Και ας έρθουμε πρώτα στην περίπτωση του μεμονωμένου ανθρώπου. Η ψυχολογία μας διδάσκει, πως ο άνθρωπος κατανοεί τον γύρω του κόσμο με τις αισθήσεις, το νου και την ψυχή του.

Και όσον αφορά τις αισθήσεις του, είμαστε βέβαιοι ότι μπορούν να αντιληφθούν πάντα σωστά την πραγματικότητα;  Ποιος από εμάς αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του ότι η γη κινείται γύρω από τον ήλιο και γύρω από τον εαυτό της και μάλιστα με καταπληκτική ταχύτητα; Όλοι έχουμε την αίσθηση ότι η γη είναι σταθερή και ακίνητη, ενώ ο ήλιος κινείται. Δηλαδή το εντελώς αντίθετο από αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα.

Όταν απολαμβάνουμε τα μενεξεδένια δειλινά, τα μάτια μας βλέπουν τον ήλιο πάνω από τον ορίζοντα και μάλιστα κατακόκκινο. Και όμως, ο ήλιος έχει ήδη δύσει κι αυτό που βλέπουμε είναι το είδωλό του που οφείλεται στην αντανάκλασή του.

Το χρώμα της θάλασσας οι οφθαλμοί μας το βλέπουν γαλάζιο. Κι όμως το νερό της θάλασσας είναι άχρωμο.

Όταν ταξιδεύουμε νιώθουμε να είμαστε ακίνητοι στη θέση μας, ενώ κοιτάζοντας προς τα έξω βλέπουμε τα δέντρα να κινούνται προς την αντίθετη φορά του οχήματος.

Θα μπορούσα να αναφέρω και άλλες περιπτώσεις που φανερώνουν πως οι αισθήσεις, ενίοτε, μας εξαπατούν. Και ασφαλώς είχε δίκιο ο Ηράκλειτος όταν έλεγε πως: «Κακοί μάρτυρες ανθρώποισιν οφθαλμοί και ώτα». Γεγονός που επιβεβαιώνουν σήμερα πολλοί επιστήμονες όπως οι καθηγητές της Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Δανέζης και Θεοδοσίου στο βιβλίο τους «Κοσμολογία της Νόησης», όταν γράφουν: «Αυτό που μέχρι σήμερα αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας σαν απτή και εξατομικευμένη ύλη, για τη σύγχρονη Φυσική επιστήμη, δεν είναι παρά ένα ψευδές κατασκεύασμα των αισθήσεών μας. Βλέπουμε, δηλαδή, το περιβάλλον μας όχι όπως είναι στην πραγματικότητα, αλλά όπως οι αισθήσεις μας μας επιτρέπουν να το αντιληφτούμε».

Ο Πλάτωνας για να μας δείξει την πλάνη των αισθήσεων για τη σύλληψη της αλήθειας χρησιμοποίησε μια αλληγορία. Έπλασε τον γνωστό μύθο του σπηλαίου. Οι άνθρωποι μοιάζουν σαν να είναι δεμένοι μέσα σ΄ένα σπήλαιο, κοιτάζοντας συνεχώς προς το βάθος του έχοντας πίσω τους μια αναμμένη φωτιά και πιο πέρα την είσοδο του σπηλαίου. Και καθώς τα διάφορα αντικείμενα περνούν έξω από το σπήλαιο και μπροστά από τη φωτιά, το μόνο που βλέπουν οι άνθρωποι είναι οι σκιές των αντικειμένων που σχηματίζονται στον τοίχο που υπάρχει στο βάθος του σπηλαίου και όχι τα ίδια τα αντικείμενα. Όμως οι σκιώδεις μορφές των αντικειμένων εμφανίζονται παραμορφωμένες από τις ανταύγειες της φωτιάς και από το ανάγλυφο του τοίχου του σπηλαίου. Και οι άνθρωποι, εμπιστευόμενοι την εικόνα που τους δείχνει η περιορισμένη όρασή τους, πιστεύουν πως η αλήθεια είναι οι σκιές και όχι τα πραγματικά αντικείμενα.

Αυτά για τις αισθήσεις.

Κι΄ας έρθουμε να δούμε το ρόλο του νου στην αναζήτηση της αλήθειας.

Είναι γεγονός αναμφισβήτητο, ότι ο ορθός λόγος, η νόηση, είναι η σπουδαιότερη πηγή της γνώσης.

Για την αλήθεια π.χ. του μαθηματικού αξιώματος «Τα τρίτω τινί ίσα είναι και αλλήλοις ίσα» δεν είναι δυνατόν να καταφύγουμε στην εμπειρία των αισθήσεων γιατί δεν υποπίπτει σ’αυτές. Είναι έργο καθαρά της νόησης.

Τον ορθολογισμό υποστήριξαν αρχαίοι και νέοι φιλόσοφοι. Ο Παρμενίδης παραδέχεται ότι κριτήριο της αλήθειας είναι το λογικό «Κριτήριον δε τον λόγον ειπείν, τας δε αισθήσεις μη ακριβείς υπάρχει». Το ίδιο θα πει και ο Πλούταρχος «Νους ορά και νους ακούει, τ΄άλλα δε τυφλά και κωφά τυγχάνει λόγου δεόμενα».

Ο Γερμανός φιλόσοφος Χέρμαν Κόχεν (1918) παραδέχεται ότι ο μόνος συντελεστής της γνώσης είναι η νόηση. Η αίσθηση καθόλου δεν συντελεί στη γνωστική λειτουργία. Τα εμπειρικά δεδομένα μας προσφέρουν απλά τα ερωτήματα των αισθήσεων για όσα θαυμαστά και ανεξήγητα συμβαίνουν στο κόσμο, ενώ η νόηση καλείται να δώσει αφ΄εαυτής την ερμηνεία και την κατανόησή τους. Και στις δύσκολες περιπτώσεις, όταν δηλαδή ούτε οι αισθήσεις, ούτε ο νους του μεμονωμένου ανθρώπου δε μπορούν να συλλάβουν την αλήθεια, τότε ο άνθρωπος καταφεύγει στην επιστήμη που είναι και αυτή, βέβαια, ένα δημιούργημα της νόησής του.

Η Χημεία θα μας δώσει την αλήθεια για τη σύσταση των όντων, η Βιολογία την αλήθεια για τη λειτουργία του σώματος του ανθρώπου και των λοιπών εμβίων όντων, η μαθηματική επιστήμη την απόλυτη αλήθεια των αριθμών.

Και όταν και η επιστήμη δεν μπορεί να βρει την αλήθεια ορισμένων πραγμάτων (γιατί έχει και αυτή τα όρια της), θα καταφύγει στη φιλοσοφία για να δώσει τη δικής της ερμηνεία που ίσως να βρίσκεται πιο κοντά στην αλήθεια.

Κι ας έρθουμε στον τρίτο παράγοντα με τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να συλλάβει την αλήθεια και ιδιαίτερα πάνω στις αξίες και στα μεταφυσικά ερωτήματα του ανθρώπου. Είναι η ψυχή του (για την οποία θα μιλήσω ιδιαίτερα στο τέλος της ομιλίας μου). Είναι το θείο δώρο που κατά τη θρησκευτική παράδοση χάρισε ο Θεός στον άνθρωπο για να μπορεί, μέσω αυτής να συλλαμβάνει και να βιώνει την αλήθεια των ηθικών αξιών, την αλήθεια του χρέους του ανθρώπου προς τη ζωή, την αλήθεια του ηθικώς πράττειν, την αλήθεια της ορθής συνείδησής του. Το επιβεβαιώνει αυτό και ο Πλάτωνας όταν λέει: «Και όλον και τέλειον εκ τελείων σωμάτων σώμα εποίησεν, ψυχήν δε εις το μέσον αυτού δια παντός τε ο Θεός έτεινεν» (Τίμαιος 33α).

Ο ορισμός της ψυχής είναι δύσκολος. Από τον Όμηρο ως τα σήμερα έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις και μάλιστα αντιτιθέμενες μεταξύ τους. Πολλοί, μάλιστα, αμφισβήτησαν την ύπαρξή της και υποστήριξαν ότι τα ψυχικά συμβεβηκότα είναι η απλή απόρροια των διεργασιών του εγκεφάλου. Δε μας είπαν όμως πως βρήκε ο εγκέφαλος τη δύναμη να σκέπτεται και με ποιο τρόπο οι σκέψεις του συγκροτούν τη συνείδηση και την ψυχή του ανθρώπου. Το ότι η ψυχή εξαρτάται από τον εγκέφαλο δεν αμφισβητείται, αλλά δε σημαίνει ότι εγκέφαλος και ψυχή είναι το ίδιο πράγμα. Επειδή ο βρασμός ενός φαγητού εξαρτάται από τη φωτιά, δε σημαίνει ότι φωτιά και φαγητό είναι το ίδιο πράγμα. Εγώ εμμένω στην ύπαρξή της απλά γιατί τη νιώθω μέσα μου. Άλλωστε ο ίδιος ο θεάνθρωπος Ιησούς τόνισε την πρωταρχικότητα της ψυχής του ανθρώπου όταν έλεγε: «Τι γαρ ωφελήσει άνθρωπον εάν κερδίσει τον κόσμον όλον και ζημιωθεί την ψυχήν αυτού;»

 Ο θυμόσοφος λαός έχει αποδεχτεί την ύπαρξη και το ρόλο της ψυχής λέγοντας μερικές χαρακτηριστικές φράσεις, όπως π.χ. «Το χωριό μας έχει εκατό ψυχές» αντί να πει εκατό ανθρώπους: «Αυτός είναι η ψυχή της οργάνωσης μας» για το δραστήριο μέλος της. «Πούλησε την ψυχή του στον διάβολο» για τον αμαρτωλό. Και το πιο σύνηθες «Εύχομαι από τα βάθη της ψυχή μου να ευτυχήσεις».

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ερρίκος Μπέρξον, πέραν αυτών των τριών συντελεστών της γνώσης (αισθήσεις, νους, ψυχή) προσθέτει ως πηγή της αλήθειας την διαίσθηση, την ενόραση όπως την αποκαλεί και η οποία είναι υπεράνω της εμπειριαρχίας  και του ορθολογισμού.

Σας εξέθεσα με ποιο τρόπο και με ποια όργανα μπορεί ο άνθρωπος να συλλάβει την αλήθεια, να ταυτίσει δηλαδή τη γνώση του με την πραγματικότητα και τόνισα τις δυνατότητες που έχουν τα μέσα αυτά για την  πραγμάτωση αυτού του στόχου.

Και γεννάται τώρα το μεγάλο ερώτημα:

Μπορούν οι άνθρωποι να έχουν την ίδια αντίληψη της πραγματικότητας ή ο καθένας την βλέπει και την αντιμετωπίζει με το δικό του ξεχωριστό τρόπο; Μ΄άλλα λόγια η αλήθεια που συλλαμβάνει ο άνθρωπος για τα γεγονότα της ζωής, τόσο του φυσικού κόσμου όσο και του πνευματικού κόσμου, έχει αντικειμενική ισχύ ή είναι καθαρά υποκειμενική;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι δύσκολη. Η επικρατούσα αντίληψη είναι ότι οι αλήθειες που συλλαμβάνει ο άνθρωπος άλλοτε είναι αντικειμενικές και άλλοτε υποκειμενικές. Ας δούμε πρώτα τις αντικειμενικές.

Οι αλήθειες που διατυπώνω με τις φράσεις μου: «Ο ναός του Άγιου Ανδρέα είναι ο λαμπρότερος ναός της Πάτρας», «Ο Όλυμπος είναι το ψηλότερο βουνό της Ελλάδος», «Ο Ηράκλειτος, ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης ήσαν σπουδαίοι φιλόσοφοι», αυτές οι αλήθειες δεν αμφισβητούνται από κανέναν. Επομένως είναι πλήρως αντικειμενικές. Το ίδιο συμβαίνει όταν αναφέρεται σε απλά γεγονότα του γύρω κόσμου και σε βιώματα της προσωπικής του ζωής.

Όταν όμως ο άνθρωπος αναζητά την αλήθεια στον κόσμο των ιδεών, των άξιων, της πνευματικής ζωής, της ηθικής που καθορίζει το ορθώς πράττειν, τότε οι αλήθειες αυτές είναι καθαρά υποκειμενικές. Άπειρα είναι αυτά τα παραδείγματα: «Ο λόγος έχει αντίλογο» συνηθίζουμε να λέμε. Ο Ινδός ποιητής Ταγκόρ θα πει: πως «Η αλήθεια των πνευματικών αξιών βρίσκει το φόρεμα του πραγματικού πολύ στενόχωρο».

Ας δούμε μερικά παραδείγματα.

·       Στις τηλεοράσεις παρακολουθούμε καθημερινά τους διαξιφισμούς των ομιλητών που μετέχουν στα πάνελ πάνω σε συγκεκριμένα θέματα. Οι θέσεις που διατυπώνουν είναι εντελώς αντίθετες. Ενώ μια είναι η αλήθεια, ο καθένας την συλλαμβάνει, την διατυπώνει και την υπερασπίζεται με διαφορετικό τρόπο. Το ίδιο δεν συμβαίνει και μεταξύ των βουλευτών στις συνεδριάσεις της βουλής; Ποιος απ΄αυτούς εκφράζει την πραγματική αλήθεια για τα θέματα που συζητούν;

·       Οι σοσιαλιστές ή οι καπιταλιστές βρίσκονται πιο κοντά στην αλήθεια, που αναφέρεται στην σωστή οργάνωση και λειτουργία του κράτους;

·       Και το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που εκφράζει την υποκειμενικότητα της ανθρώπινης αλήθειας είναι οι αποφάσεις των δικαστηρίων. Λέγεται πως οι δικαστές αποφασίζουν κατά συνείδηση. Και παρατηρούμε ότι οι αποφάσεις τους τις περισσότερες φορές παίρνονται κατά πλειοψηφία. Σε ποιους από τους διαφωνούντες δικαστές βρίσκεται η αλήθεια;

Γι΄αυτό ο Νίτσε θα μας πει: «Ω εραστή της αληθείας μην αισθάνεσαι ζήλεια γι αυτούς τους απόλυτους και πιεστικούς. Η αλήθεια δεν κρεμάστηκε ποτέ ως τα τώρα από τα μπράτσα ενός απόλυτου. Μέχρι σήμερα υπάρχουν χιλιάδες αλήθειες για το καλό και το κακό και για όλες τις αξίες της ζωής γιατί υπάρχουν χιλιάδες λαοί. Έχει αποδειχτεί, πως εκείνο που ένας λαός υποστήριξε πως είναι καλό, ο άλλος το περιφρόνησε και το υποτίμησε. Εκείνο που βρήκαν άλλοι λαοί να το αποκαλούν κακό, άλλοι το περικόσμησαν με βασιλική τιμή».

Και συμβαίνει αυτό γιατί κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται την αλήθεια ανάλογα με τον τρόπο που λειτουργούν οι αισθήσεις του, ο νους του και η συνείδησή του. Και επειδή αυτά τα στοιχεία δεν λειτουργούν κατά τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους, είναι φυσικό και επόμενο να διαφωνούν στο τι είναι αλήθεια και στο τι είναι ψεύδος.

Το επιβεβαιώνει αυτό η επιστήμη της Ψυχολογίας, η οποία μας διδάσκει ότι κάθε ανθρώπινη ύπαρξη αποτελεί μια ξεχωριστή ιδιαιτερότητα, επειδή οι παράγοντες που την διαμορφώνουν, όπως είναι η κληρονομικότητα, το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, η αγωγή και η μόρφωση που έλαβαν και ιδιαίτερα η ιδεολογία που διαμόρφωσαν δεν είναι ίδια σε όλους τους ανθρώπους και ως εκ τούτου είναι φυσικό και επόμενο να συλλαμβάνουν διαφορετικά την αλήθεια των πραγμάτων και των γεγονότων της ζωής. Κι όχι μόνο αυτό. Η υποκειμενική αλήθεια που δημιουργείται στο μυαλό του ανθρώπου προσδιορίζεται πολλές φορές και από το πόσο αυτή ικανοποιεί ή βλάπτει τα ένστικτά του, τις επιθυμίες του και προπαντώς το συμφέρον του.

Πόσο δίκιο είχε ο Πρωταγόρας, όταν πριν από δυο χιλιάδες τετρακόσια χρόνια είχε διακηρύξει το περίφημο απόφθεγμα «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος».

Και αφού εξετάσαμε τις αντικειμενικές και υποκειμενικές αλήθειες που συλλαμβάνει ο κάθε άνθρωπος χωριστά, ας δούμε τι συμβαίνει με τις αλήθειες που διατυπώνει η επιστήμη. Και στο χώρο των επιστημών παρατηρούμε πως άλλοτε έχουμε αντικειμενικές και άλλοτε υποκειμενικές αλήθειες. Τις αντικειμενικές εκφράζουν οι θετικές επιστήμες ενώ τις υποκειμενικές οι θεωρητικές επιστήμες.

Οι θετικές επιστήμες όπως είναι η Φυσική, η Χημεία, η Ιατρική η Βιολογία η Μηχανική, τα Μαθηματικά κ.α., που επαληθεύουν τα συμπεράσματα των ερευνών τους με πειράματα και συνεχείς επιβεβαιώσεις, μπορούμε να πούμε πως οι αλήθειες που διατυπώνουν έχουν μια αδιάψευστη αντικειμενικότητα.     Η Χημεία θα μας δώσει την αλήθεια για τη σύσταση των όντων, η Βιολογία την αλήθεια για τη λειτουργία του σώματος των ανθρώπων και των λοιπών εμβίων όντων, η Μαθηματική επιστήμη την απόλυτη αλήθεια των αριθμών.

Όλες αυτές οι επιστήμες μας προσφέρουν αντικειμενικές και απόλυτα αποδεκτές αλήθειες. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι το νερό αποτελείται από ένα άτομο οξυγόνου και δύο άτομα υδρογόνου, ότι το άθροισμα των γωνιών ενός τριγώνου είναι δύο ορθές, ο ήλιος είναι το κέντρο του ηλιακού συστήματος και πως το Ίντερνετ είναι πλούσια πηγή γνώσεων και πληροφοριών της σύγχρονης εξέλιξης της Πληροφορικής επιστήμης.

Δε συμβαίνει όμως αυτό σε όσες επιστήμες  έχουν ως αντικείμενο έρευνας κοινωνικά, πνευματικά και ιδεολογικά προβλήματα, όπως είναι η Κοινωνιολογία, η Νομική, η Ιστορία η Θρησκειολογία και άλλες. Οι αλήθειες που διατυπώνουν υπόκεινται στη βάσανο της αμφιβολίας. Και επειδή νιώθουν την αδυναμία τους αυτή, αισθάνονται την ανάγκη να ζητήσουν τη συνδρομή της φιλοσοφίας. Η ιστορία όμως απέδειξε ότι και η συνεργασία αυτή Επιστήμης και Φιλοσοφίας δεν κατόρθωσε να δώσει πάντοτε αληθινές απαντήσεις στα μεγάλα ιδεολογικά ερωτήματα του ανθρώπου.

Ας αναφέρουμε μερικά τέτοια ερωτήματα:

·       Η γένεση του σύμπαντος και της ζωής είναι αυτοφυής ή τυχαία; Δε μας έδωσαν ακόμη απάντηση η επιστήμη της Κοσμολογίας και Αστρολογίας.

·       Στην ερώτηση «Ποια είναι η υπέρτατη αξία της ζωής, το άτομο ή η κοινωνία»; οι μεν υπαρξιακοί φιλόσοφοι Χάιντεγκερ, Νίτσε Γιάσπερ κ.α. θα μας πουν πως είναι το άτομο, ενώ ο Έγελος, ο Ρουσσώ κ.α. θα μας πουν πως είναι η κοινωνία. Ποιος λέει την αλήθεια;

·       Υπάρχει μετά θάνατο ζωή; Οι υλιστικές θεωρίες θα μας πουν πως «Μετά θάνατον ουδέν», ενώ οι ιδεολογικές θεωρίες θα υποστηρίξουν ότι η ψυχή είναι αθάνατη.

·       Οι Ρωμαίοι φιλόσοφοι για τον τρόπο της ζωής του ανθρώπου διατύπωσαν δυο εντελώς αντίθετες αλήθειες. Κάποιοι μας είπαν: Primum vivere de inde philosophare (Πρώτα να ζεις και ύστερα να φιλοσοφείς). Άλλοι υποστήριξαν το εντελώς αντίθετο: Philosophare negeset est, vivere not est negeset. (Το να φιλοσοφείς είναι αναγκαίο, το να ζεις δεν είναι αναγκαίο). Γιατί άμα ζεις χωρίς να σκέφτεσαι και να φιλοσοφείς είσαι ένα σκέτο ζώο. Ποιοι μας λένε την αλήθεια;

·       Για την αξία της γνώσης διατυπώθηκαν αντιτιθέμενες απόψεις, όπως είναι ο δογματισμός, ο σκεπτικισμός, ο θετικισμός, ο πραγματισμός κ.α. Ποια θεωρία να πιστέψεις ότι σου λέει την αλήθεια;

·       Για το μεγάλο θεολογικό πρόβλημα διατυπώθηκαν διαφορετικές απόψεις από τη θεολογία και τη Φιλοσοφία, όπως είναι ο Πανθεϊσμός, ο Δεϊσμός, ο Θεϊσμός, ο Μυστικισμός, και ο Αθεϊσμός. Ποια θρησκεία και ποια φιλοσοφία μας λέει την αλήθεια;

Και τέλος, ποια επιστημονική θεωρία ομολογεί την αλήθεια για το μεγάλο πρόβλημα της γένεσης και της σύστασης του σύμπαντος; Η θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, που πανηγύριζε ότι έδωσε τη σωστή απάντηση ή η σύγχρονη κβαντική θεωρία του νομπελίστα φυσικού Μαξ Πλανκ, η οποία ανέτρεψε την θεωρία της σχετικότητας και η οποία κινδυνεύει να ανατραπεί και αυτή από τη «θεωρία του παντός» που βρίσκεται σήμερα στα σκαριά και επίκειται η ολοκλήρωση της;

Υπάρχουν, λοιπόν, πολλά προβλήματα που η επιστήμη και η Φιλοσοφία έδωσαν αντικρουόμενες απαντήσεις, που προκαλούν σύγχυση στο νου του ανθρώπου που αναζητεί την αλήθεια.   

Αυτό ανάγκασε τον μαθηματικό και φιλόσοφο Χένρι Ποϊνκαρέ (1854-1912) να πει ότι: «Οι νόμοι της επιστήμης και οι φιλοσοφικές αρχές είναι συμβατικές καταλήξεις και είναι αποδεκτές για τη ευκολία και απλότητά τους και όχι γιατί εκφράζουν την αλήθεια».

Το ίδιο διατυπώνει και ο Νταβίν Μπομ(1917-1992) καθηγητής της θεωρητικής Φυσικής στο πανεπιστήμιο του Λονδίνου όταν μας λέει: «Μπορεί να υπάρχουν άλλα επίπεδα αλήθειας πέρα από ότι είμαστε ικανοί να γνωρίζουμε».

Για να συμπληρώσει ο διαπρεπής ψυχίατρος και φιλόσοφος Κάρολος Γιάσπερ (1882-1969)λέγοντας: «Από τη στιγμή που το «είναι» δεν  αποκαλύπτεται στον άνθρωπο στην ολότητά του, η επιστήμη και η φιλοσοφία δεν έχουν σχέση με μια πλήρη και οριστική αλήθεια».

Και το πιο καταπληκτικό σχετικά με την αλήθεια των επιστημών μας το είπε ο Αϊνστάιν: «Όταν οι μαθηματικοί και οι φυσικοί νόμοι αναφέρονται στη πραγματικότητα δεν είναι σίγουροι και όταν είναι σίγουροι δεν έχουν καμιά σχέση με την πραγματικότητα».

Πόσο δίκιο, λοιπόν, είχε ο Γρηγόριος ο Νύσσης όταν πριν από 1800 χρόνια από τους σύγχρονους φιλοσόφους είχε πει: «Εν αγνοία πάντες διάγομεν, πρώτον εαυτούς αγνοούντες έπειτα δε και τα άλλα πάντα».

Αφού, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα ας προσπαθήσουμε τώρα να περιγράψουμε τον τρόπο με τον οποίο ο σκεπτόμενος άνθρωπος θα πρέπει να πορεύεται προς αναζήτηση και ανεύρεση της αλήθειας. Και λέω «ο σκεπτόμενος άνθρωπος» γιατί το απλό πνεύμα ενός ανθρώπου που δεν σκέπτεται αποδέχεται αβασάνιστα σαν αλήθεια αυτό που του προσφέρουν. Ενώ το πνεύμα που σκέπτεται και φιλοσοφεί αμφιβάλλει πάντα ακόμα και γι’αυτό που πιστεύει. Επομένως η πορεία του ανθρώπου προς ανεύρεση της αλήθειας πρέπει να περνάει από τον έλεγχο της αμφιβολίας.

Μας το τόνισε αυτό και ο Ράσελ: «Σε κάθε εποχή και σε όλες τις εκδηλώσεις της ανθρώπινης ζωής, στην Αγάπη, στη   Θρησκεία, στην Πολιτική και στη Γνώση επικράτησε μια υγιής αντίληψη, να βάζει κανείς ερωτηματικά σε κάθε τι που θεωρείται σαν αξίωμα».

Η αμφιβολία είναι ο πιο σοβαρός αυτοέλεγχος της ανθρώπινης γνώσης. Χάρη σ΄αυτήν η Επιστήμη και η Φιλοσοφία ανέτρεψαν παγιωμένες γνώσεις που για χρόνια και αιώνες κυριαρχούσαν και παρερμήνευαν την ανθρώπινη και την παγκόσμια αλήθεια. Και τούτο γιατί η προβολή της αμφιβολίας συνεπάγεται με το χρέος προς έρευνα, από την οποία είναι πιθανόν να αρθεί η υπάρχουσα αλήθεια από μια άλλη αλήθεια που ανταποκρίνεται πληρεστέρα στην πραγματικότητα. 

Για την αξία της αμφιβολίας ο Ε.Παπανούτσος γράφει στην Ηθική του σελ10: «Υπάρχουν αμφιβολίες άγονες. Υπάρχουν όμως και αμφιβολίες γόνιμες. Οι αμφιβολίες που ορθώνει στην πορεία της η αληθινή κριτική φιλοσοφία, όπως είναι π.χ. οι ιστορικές αμφιβολίες του Σωκράτη, του Descartes και του Καντ αποδείχθηκαν γονιμότατες. Όχι μόνο από θεωρητική άποψη βοήθησαν για να συλληφθεί από τον στοχασμό καθαρότερη η ουσία της αλήθειας αλλά και για να σχηματιστεί μέσα στην αγαθή θέληση γνησιότερο το νόημα της αρετής».

Ίσως να διερωτηθεί κάποιος από μας μαζί με τον Ράυλλυ: «Μήπως με τη συνεχή παρεμβολή της αμφιβολίας και τις αλλεπάλληλες ερωτήσεις οδηγηθεί ο άνθρωπος στην από-γνωση; Δηλαδή να μην έχει σταθερή γνώση; Η αγωνιώδης αυτή σκέψη δεν έχει έρεισμα. Γιατί η αμφιβολία δεν αίρει πάντοτε τη γνώση, ώστε ο άνθρωπος να βρεθεί χωρίς περιεχόμενο. Ή την εμβαθύνει και την κάνει ουσιαστικότερη, ή εάν την άρει τη αντικαθιστά αμέσως με μια νέα γνώση που είναι περισσότερο αντικειμενική και βρίσκεται πλησιέστερα στην αλήθεια.

Το επιβεβαιώνει αυτό και ο Έγελος με την «Τριλογία» του: «Κάθε παρούσα γνώση μου αποτελεί την αλήθεια που πιστεύω για την υπάρχουσα πραγματικότητα. Ο ερχομός της άρνησης, που θα προκαλέσει η αμφιβολία μου, θα οδηγήσει στη σύνθεση της νέας μου γνώσης, που θα είναι πιο αληθινή από τη προηγούμενη». Θέση-άρνηση-σύνθεση πρέπει να είναι η πορεία της ανθρώπινης σκέψης προς αναζήτηση της αλήθειας.

Η αμφιβολία είναι ο αντίποδας του δογματισμού. Ενώ με την αμφιβολία το πνεύμα του ανθρώπου αιωρείται ελεύθερο προς όλες τις κατευθύνσεις, αναζητώντας την αλήθεια, με τον δογματισμό υποτάσσεται στα δεσμά του φανατισμού. Ο άνθρωπος που αμφιβάλλει σέβεται κάθε αντίθετη αλήθεια που προβάλλουν οι συνάνθρωποι του. Ο άνθρωπος που δογματίζει και στηρίζεται στην άποψη «ου με πείσεις καν με πείσεις» θέλει να επιβάλει τη γνώμη του και την δική του αλήθεια σ΄όλους τους άλλους.  Ο άτεγγτος δογματισμός του εκθρονίζει τη χάρη της διαλεκτικής και ο σκοταδισμός του φανατισμού του την φλόγα την δημοκρατίας.

Αξίζει να αναφερθώ σ΄ένα ιστορικό γεγονός που φανερώνει την απέχθεια και τη σκληρότητα του δογματισμού.

Όταν ο αστροφυσικός Γαλιλαίος με το βιβλίο που εξέδωσε, υποστήριξε το ηλιοκεντρικό σύστημα που το είχαν βέβαια ανακαλύψει οι αρχαίοι Έλληνες και το είχε αποδεχθεί προηγουμένως και ο Πολωνός Κοπέρνικος, ο τότε Πάπας Ουρβανός ο Γ΄ τον προσήγαγε στο δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης για να δικαστεί, επειδή η θεωρία του ήταν αντίθετη με την επικρατούσα άποψη της Δυτικής Εκκλησίας, που πίστευε ότι κέντρο του ηλιακού συστήματος είναι η γη και όχι ο ήλιος. Και ο Γαλιλαίος καταδικάστηκε σε ισόβια φυλάκιση! Φοβερό και απάνθρωπο! Και ακόμα φοβερότερο είναι το γεγονός ότι πριν οδηγηθεί στη φυλακή τον μετέφεραν στο πλησιέστερο ναό και τον ανάγκασαν να σταθεί γονυπετής και με το χέρι στο Ευαγγέλιο να κάνει την εξής δήλωση: Πρώτον. «Το ότι ο ήλιος είναι το κέντρο του κόσμου και είναι ακίνητος, είναι γνώμη ανόητη και φιλοσοφικά εσφαλμένη, διότι έρχεται σε αντίθεση με την Άγια Γραφή. Και δεύτερον, ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του κόσμου και δεν είναι ακίνητη και ότι έχει ημερήσια κίνηση και η γνώμη αυτή έχει φιλοσοφική μωρίαν και εξεταζόμενη θεολογικά αποτελεί πεπλανημένη πίστη».

Τι ξεπεσμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από  τον απαράδεκτο και πλανεμένο στην περίπτωση αυτή θρησκευτικό δογματισμό της καθολικής εκκλησίας  απέναντι στην επιστημονική πίστη και στην αλήθεια!

Δηλαδή η πλάνη του ψεύδους να αρνείται και να καταδικάζει την πραγματική αλήθεια!

Αυτά έβλεπε ο Φερνάντο Σαβαντέρ, όταν εξομολογούμενος στον γιο του, έλεγε: «Αποστρέφομαι το δογματισμό που κάνει τους ανθρώπους να εχθρεύονται αθεράπευτα οι μεν τους δε, τον ρατσισμό που κατατάσσει τους ανθρώπους σε πρώτη, δεύτερη  ή τρίτη κατηγορία και τις ψευδεπίγραφες φανατικές ιδεολογίες, είτε αυτές είναι θρησκευτικές, κοινωνικές και πολιτικές, αφού είναι ανίκανες να σεβαστούν την ειρηνική αντιπαράθεση των αντίθετων απόψεων, αφού απαιτούν από όλον τον κόσμο να πιστεύουν και να σέβονται ότι αυτές και μόνο αυτές θεωρούνται ως αλήθεια».

Ύστερα απ΄όλα αυτά θα πρέπει να καταλήξουμε στα εξής συμπεράσματα:

Πρώτον. Ότι η αλήθεια δεν είναι πάντα προσιτή στον άνθρωπο.

Δεύτερον. Ότι υπάρχουν αντικειμενικές και υποκειμενικές αλήθειες. Οι πρώτες έχουν σχέση με τα πορίσματα ορισμένων επιστημών και με τις διαπιστώσεις του απλού ανθρώπου πάνω σε απλά πράγματα της ζωής. Οι δεύτερες αναφέρονται στα κυρίως πνευματικά, κοινωνικά και φιλοσοφικά προβλήματα του ανθρώπου.

Τρίτον. Στις υποκειμενικές αλήθειες θα πρέπει ο άνθρωπος να μην είναι δογματικός και απόλυτος και να πορεύεται προς συνάντησή τους, προβάλλοντας αμφιβολίες και ερωτήματα, έτσι όπως έκανε ο Σωκράτης «ο πάντων σοφών σοφότατος» κατά το Μαντείο των Δελφών εφαρμόζοντας στη ζωή του το «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα» που σημαίνει πως ένα πράγμα γνωρίζω:    ότι τίποτα δε γνωρίζω, αφού ότι γνωρίζω δεν είμαι βέβαιος ότι ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Κι΄εκανε την ταπεινή αυτή σκέψη του όπλο της διαλεκτικής του και μέθοδο της μαιευτικής διδασκαλίας του με την οποία οδηγούσε τους μαθητές του στην εύρεση της αλήθειας.

Κύριες και κύριοι.

Η ομιλία μου αυτή θα ήταν ημιτελής εάν πέραν αυτής της αλήθειας που συλλαμβάνει ο άνθρωπος με τις αισθήσεις και το νου του,  δεν έκανα μια ιδιαίτερη αναφορά σε μια σημαντική αλήθεια την οποία αποδέχεται αποκλειστικά με την ψυχή του. Πρόκειται για την «εξ αποκαλύψεως» θεία αλήθεια. Εδώ δεν χωράει η αμφισβήτηση του νου. Είναι αποκλειστική υπόθεση της πίστης. Αξίζει να μιλήσουμε γι αυτή την αλήθεια.

Θα συνεχίσω από εκεί που άρχισα την ομιλία μου «Εγώ εις τούτα γεγέννημαι και εις τούτο ελήλυθα εις τον κόσμον ίνα μαρτυρήσω την αλήθεια». Και το πιο σημαντικό:  «Εάν μείνετε εν τω λόγω τω εμώ, γνώσασθε την αλήθειαν και η αλήθεια ελευθερώσει υμάς» γιατί;  «Γιατί εγώ ειμί η οδός, η αλήθεια και το φως».

Το μέγα θαύμα της εμφάνισης του Θεού στη Γη δια της ενσαρκώσεως του Υιού του είναι αδύνατο να το συλλάβει ο νους του ανθρώπου. Είναι καθαρά θέμα πίστεως.

Ο αείμνηστος καθηγητής της φιλοσοφίας Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος στο βιβλίο του «Χριστιανικά και φιλοσοφικά μελετήματα», μεταξύ άλλων γράφει: «Η παρουσία του Θεανθρώπου είναι μη καταληπτική αντίφαση. Ότι ο αιώνιος και υπερούσιος Θεός έγινε άνθρωπος με αίμα και σάρκα, δηλαδή νοητός, αυτό αποτελεί για τη λογική την οξύτερη αντίφαση. Μόνο η πίστη ικανοποιεί το αιώνιο πρόβλημα του Χριστού και του Θεού».

Και πρέπει να τονίσω πως η πίστη αυτή που εκφράζεται δια της ψυχής είναι πράγματι ένα φοβερό παράδοξο. Το άλογο, το χωρίς λογική, αποδέχεται την αλήθεια. Η πίστη είναι το αδιανόητο, το αναπόδεικτο αλλά και το υποσχόμενο. Δεν ανατέλλει σ’ όσους επιθυμούν την ανατολή της, αλλά σ’ όσους πορεύονται προς την ανατολή. Η πίστη δεν έρχεται στον αναμένοντα αλλά αναμένει τον ερχόμενο. Δεν είναι μόνο εύρημα του αγωνιζόμενου ανθρώπου αλλά και επιβράβευση.

Όταν ο άνθρωπος φτάσει στον άθλο αυτό, τότε το τελευταίο ερώτημα της αμφιβολίας του είναι η σιωπή του, γιατί η εκπλησσόμενη είναι και το τέλος της φιλοσοφίας. Μια σιωπή που δεν αίρει την σκέψη-ερώτημα, αλλά της δίνει τη δύναμη πιότερο να εμβαθύνει. Γιατί η σιωπή είναι μια βαθιά περισυλλογή, είναι το «ένδον σκάπτειν του λόγου» και ομιλεί όταν ο λόγος σωπαίνει. Είναι αίνος Θεού. «Σιγή το άρρητον αυτού ανυμνείν». Θα μας πει ο Πρόκλος στη θεολογία του Πλάτωνα. Για να συμπληρώσει ο Γρηγόριος ο Νύσσης «Δια σε η σιωπή είναι έπαινος» και για να συμπληρώσει ο ψαλμωδός λέγοντας: «ο Θεός τιμάται δια της σιωπής» 

Σύμφωνα με τις παραπάνω σκέψεις θα πρέπει να τονίσω ότι η πίστη δεν είναι υποδιαίρεση της γνώσης ούτε επαύξηση του «ειδέναι». Η γνώση είναι μια μορφή ικανοποίησης του νου, χαρακτήρας της είναι η επάρκεια, σύμβολο της ο κύκλος, σκοπός της ο άνθρωπος. Αντίθετα η πίστη είναι μια τάση προς την υπέρβαση, χαρακτήρας της είναι η ένδεια, σύμβολο της το βέλος, σκοπός της ο Θεός. Η γνώση αποβλέπει στα επίγεια. Η πίστη είναι η ελεύθερη πτήση του σκεπτόμενου ανθρώπου από τα επίγεια προς τα ουράνια. Επομένως  η γνώση του νου και η πίστη της ψυχής είναι δυο παράλληλες πορείες του ανθρώπου προς την αλήθεια. Δε συγκρούονται μεταξύ τους, δεν αίρει η μία την άλλη ούτε αντιμάχονται. Αντίθετα αλληλοσυμπληρώνονται.

Ας αναφερθούμε σε μερικές εξ αποκαλύψεως αλήθειες που πρόσφερε στους ανθρώπους ο ερχομός του θεανθρώπου Ιησού στη γη.

 Πρώτη και μεγαλύτερη αλήθεια είναι η ύπαρξη του Θεού, η οποία εμφανίστηκε δια της ενσαρκώσεως του Ιησού.

 Με την ανάσταση του μας επιβεβαίωσε την αθανασία της ψυχής. Με τα θαύματα του την παντοδυναμία του Θεού, αλλά και την δύναμη της πίστης του ανθρώπου «Θάρσει, θύγατερ, η πίστις σου σε ΄σωκέ σε πορεύου εις ειρήνην», είπε στην θεραπευθείσα αιμορροούσα γυναίκα. Με τη διδασκαλία του αποκάλυψε στους ανθρώπους τις ηθικές αλήθειες που πρέπει να κοσμούν την ψυχή και τη ζωή τους και στις οποίες δε χωρεί καμία αμφισβήτηση. Αυτές οι αλήθειες είναι διάσπαρτα καταγεγραμμένες στα Ευαγγέλια. Ο Καντ πάνω σ΄αυτό είπε έναν μεγάλο λόγο: «Η Βίβλος είναι ανεξάντλητη πηγή πασών των αληθειών».

Επομένως, όταν ο άνθρωπος αποδέχεται με την πίστη της ψυχής του αυτές τις εξ αποκαλύψεως αλήθειες, παραμερίζοντας τις αμφιβολίες του νου αφήνει τη φωνή της ψυχής του να μιλήσει εξομολογούμενος τον αγώνα του «Εν όλη τη καρδία μου εξεζήτησα Σε», ομολογώντας την εύρεση «Ιδού έγνων ότι θεός μου ει Συ», ανυψούμενος στον ουρανό «Προς σε, Κύριε, ήρα την ψυχή μου», υποσχόμενος υπακοή «Συ φωτιείς τον λύχνον μου Κύριε», εκφράζοντας εμπιστοσύνη «Εν σκιά των πτερύγων Σου ελπιών», προσευχόμενος «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιον Σου».  Και βιώνει τη γαλήνη της ψυχής και της όλης ζωής του.

Συμφωνώντας με την άποψη του μεγάλου φιλοσόφου Καρέλ πως «Είναι ευτυχείς όσοι άνθρωποι αναζήτησαν την αλήθεια και έλυσαν τα προβλήματά τους με την πίστη», θα ήθελα να κλείσω την ομιλία μου υποβάλλοντας σε όλους μας ένα ερώτημα: «Μήπως θα πρέπει αρκετές φορές και ιδιαίτερα στα υπαρξιακά μας ερωτήματα, να κλείνουμε τα χωμάτινα βλέφαρά μας και να αναζητάμε την αλήθεια με τα μάτια της ψυχής και με τη δύναμη της πίστης;»  Μήπως, ή οπωσδήποτε;